● Tulip cây hoa : * Vài đặc điểm thực vật :
Tên khoa học : Tulipa x gesneriana thuộc họ Liliaceae Tulipa là một loài củ hằng niên, tùy loài có thể mọc cao từ 10 đến 70 cm. Cây có 2 đến 6 lá (tuy có loài có đến 12 lá). Phiến lá thuôn dạng mũi dáo, màu xanh hơi tím nhạt, phiến lá mọng nước, bóng như được tráng một lớp sáp mỏng, ôm theo cọng hoa, hướng trục thẳng. Hoa lớn, lưỡng phái, mọc thẳng từ một chồi, thường chỉ mang một hoa, nhưng cũng có loài mang 2-3 hoa (Tulipa turkestanica). Hoa dạng cốc uống rượu nho, hay dạng ngôi sao, có khi dạng chiếc chuông ngược đầu. Hoa có ba cánh và ba đài liền nhau (tepal), 6 nhụy. Hoa tulip có nhiều màu như đỏ, cam, vàng, trắng, tím ..và thường không có mùi hương..Hoa nở vào đầu Xuân, không bền lắm thường chỉ 4-10 ngày. Quả nang h́nh cầu, trong chứa nhiều hạt nhỏ màu nâu sậm.
Chi tulipa gồm khoảng 75 loài và có đến hàng ngàn chủng trồng được lai tạo và biến chủng. Riêng tại Ḥa Lan, 90 % cây trồng thuộc Tulipa x gesneriana c̣n lại là các loài Tulipa kaufmanniana, T. greigii.. Do con số chủng trồng (cultivars) càng ngày càng tăng ( trên 5 ngàn) nên các nhà thực vật t́m cách phân loại cho dễ việc theo dơi .
Tulipa x gesneriana Tulipa kaufmanniana Tulipa greigii
(Tulipe nénuphar)
Các nhà vườn ‘thích' phân nhóm tulip theo h́nh dáng của hoa : như hoa đơn , đôi ; hoa h́nh chuông, h́nh sen ; cánh hoa thẳng hay sẻ.. và thêm vào đó là theo hoa nở sớm (ngay đầu mùa Xuân) hay trễ..Phân loại theo cách này sẽ có đến 16 nhóm .. Đơn giản hơn, chia theo thời điểm hoa nở.. sẽ c̣n 3 nhóm chính :
- Nhóm Nở sớm : hoa có thể đơn hay kép (Single and Double Early Tulips) Greigii tulips ; Kaufmanniana tulips (Tulipes nenuphar) ; Fosteriana tulips .
- Nhóm Hoa nở giữa mùa : Darwin lai tạo tulips; Triumph tulips ; Parrot
tulips (Tulipe perroquet , cánh hoa sẻ)..
Fosteriana tulips Darwin Hybrid mix Parrot tulips
- Nhóm Hoa nở chậm : Single- Double late tulips; Fringed (Crispa) tulips (Tulipe à pétales frangées) ; Rembrant tulips.. Loài tulip hoang Tulipa sylvestris (wild tulip, Woodland tulip) trước đây gặp hầu như tại Âu châu và Bắc Phi, cùng quanh vùng Địa trung hải, nay mất dần. Hoa màu vàng có khi có vết đỏ bên ngoài..Loài được trồng nhiều tại Pakistan. Loài này cũng được gọi là Tulipes botaniques, tulipes sauvages.
Single late tulips Double late tulips Fringed tulilps
Rembrant tulips Sylvestris tulips (tulip hoang)
Các nhà thực vật thường dùng tên khoa học Tulipa x gesneriana để gọi chung các cây tulipa biến chủng, bất kể thuộc nhóm nào như đă phân biệt ở trên..
Parrot tulips (Tulipe perroquet) tuy thuộc nhóm nở giữa mùa nhưng c̣n thêm hoa có cánh sẻ hoặc xoắn lại..có các chủng như Blue Parrot, Red Parrot..
blue parrot tulips Red parrot tulips Scarlet baby tulips
Kaufmanniana tulips (Tulipa kaufmanniana) hay Tulipes nenuphar cũng có nhiều màu, nhưng đặc điểm chung là hoa nở bung cánh như dạng ngôi sao.. Vài chủng nổi tiếng như Scarlet baby hoa đỏ tươi rất hấp dẫn..
Tulipa greiggi , loài tulip mọc thấp, mập mạp; hoa vàng, trắng hay vàng ; lá có khi có sọc rất hấp dẫn..
Greiggi tulips Red Emperor tulips Ballade tulips
Tulipa fosteriana, loài khá dai, trở lại nhiều năm liên tiếp cho hoa đỏ, vàng hay cam..nổi tiếng nhất là “ Red Emperor" Về các chủng trồng : có những loại đặc biệt như :
- Lily flowered tulips (Tulipes à fleur de lis) với các chủng như Ballade hoa màu tím hoa cà magenta; tại Hoa Kỳ chủng Ballerina rất được ưa thích, hoa màu cam khoảng 50 cm và đặc biệt là thoảng mùi quít.. Vài chủng khác trong nhóm này như China Pink hoa mầu hồng nhạt, nhỏ cỡ 45 cm,
Triumphator hoa trắng tuyền , West Point hoa mầu vàng chanh...Mariette hoa nhiều màu.. Marilyn hoa trắng có vệt đỏ .. tuyệt đẹp.
Ballerina tulips Chine pink tulips Triumphator tulips
Westpoint tulips Mariette tulips Marilyn tulips
- Tulipa “Double Late” = Tulipes à fleur de pivoine, hoa có dạng hoa mẫu đơn (peony), hoa kép, trắng có những vết đỏ nơi chân cánh đài..Chủng ‘ Angelique
Angelique tulips Tulipes Rembrandt "Queen of night" tulips
-Rustica', hoa màu hồng nhạt rất giống mẫu đơn ..
- Tulipes Rembrandt, (Bizarre tulips) : hoa thường hai màu, đẹp nhũ hoa trong tranh của của Họa sĩ Rembrandt , thuộc loại tulip hiếm.. Màu sắc của hoa được tạo ra khi hoa bị nhiễm một loài virus thực vật.. Chủng đặc biệt : Tulip đen
Các nhà nghiên cứu nông nghiệp trên thế giới có thể lai tạo và biến chủng để tạo cây hoa đủ màu sắc, kể cả pha trộn các màu nhưng chưa thể tạo cây hoa Tulip đen tuyền ! Chủng trồng Queen of the Night chưa thật sự là một cây hoa tulip đen, mà chỉ nâu-tím rất xậm .
Năm 1979 , nhà thực vật học Ḥa Lan Geert Hageman tại Bovenkarspel đă cho lai tạo hai cây tulip Queen of the Night và Wiener Weld, để t́m cách tạo một cây tulip đen hơn nữa. Hageman đă phối tạo được 10 ngàn hạt giống (sau 8 tuần biến chủng và phối giống), gieo hạt và nuôi trồng các thế hệ kế tiếp nhau liên tục trong 6 năm. Đến năm thứ 7, ông tạo được một cây tulip đen . tuy chưa hoàn toàn..nhưng được xem là thành công ! (Chicago Tribune March 23, 1986)
● Tulip làm thực phẩm ?
Củ tulip được xem là có chứa chất độc ? nhưng trên thực tế củ tulip đă từng được dùng làm thực phẩm tại Ḥa Lan trong mùa Đông 1944-1945 , thời gian đang xẩy ra Thế chiến thứ II.. Tháng 12-1944, t́nh h́nh thiếu hụt thực phẩm tại Amsterdam trở thành vô vọng. mùa đông băng giá mới bắt đầu và sẽ kéo dài trong vài tháng..T́nh trạng đói xẩy ra, thiếu ăn..và củ tulip đă được dùng làm thực phẩm cùng với các loại rau củ khác (như củ cải đường). Những nhà vườn trồng hoa, không có nơi tiêu thụ, đành bán củ để làm thực phẩm ! Các nhà dinh dưỡng c̣n làm ra các thực đơn và món ăn dùng củ tulip (bóc bỏ vỏ ngoài, cắt bỏ rễ, xẻ củ làm đôi, bỏ chồi hoa.. rửa sạch và nấu chín trong 30 phút như nấu khoai tây)..Củ tulip nấu chín sẽ có vị như ‘hành tây luộc chín’ (?). Củ tulip có thể làm thành bánh ḿ sau khi sửa soạn theo phương thức trên, nhưng phơi khô rồi đút ḷ hay nghiền thành bột rồi làm bánh .. nhưng bánh ḿ làm bằng củ tulip rất khó ăn !. Về thành phần dinh dưỡng : Củ tulip có rất ít chất bột (starch) , một số khoáng chất Potassium, sodium.. như các cây trong họ hành. Trong y văn thế giới chưa thấy có báo cáo về ngộ độc khi ăn củ tulip , chỉ có một trường hợp ghi nhận năm 1978 tại Nam Tư (Yugoslavia cũ) có 6 người lớn ăn cháo nấu với 5 củ tulip (thay hành) bị ngộ độc với các triệu chứng ói mửa, khó thở, mệt mỏi, chảy nước bọt, toát mồ hôi và tim đập nhanh..các triệu chứng này tự biến mất và người ngộ độc b́nh thường trở lại sau 5 ngày dù không dùng thuốc .. (theo www.poison.org/articles/tulip-bulb-toxicity-191)
Cánh hoa tulip có thể ăn được sau khi rửa sạch (thuốc trừ sâu nếu có) . The Guardian (4 Oct 2013) cho rằng cánh hoa tulip có thể thêm vào các món salad và ghi rằng vị của hoa tulip rất đa dạng pha trộn giữa Romaine lettuce, butterhead.. hơn nữa vị hoa c̣n thay đổi theo màu của hoa và có thể thoảng thêm một mùi hương nhẹ nhàng (?) đôi khi giống như đậu non (pea)
Cánh hoa tulip ‘Couleur Cardinal' đỏ tươi, mọng nước, vị ngọt nhẹ và thơm mùi trái cây; Hoa màu cam như ‘Veronique Samson', ‘Orange Favourite'..vị ngọt, thơm thoảng mùi violet.. Cánh hoa lớn nhai khá gịn.. Hoa tulip trắng thường hơi cay, hoa vàng như ‘Sapporo' vị như broccoli.. Nói chung có thể thêm vài cánh hoa tulip vào tô salad để tăng thêm màu sắc và .. nếm thêm vị hoa !
● Tulip .. làm thuốc Tulip thường được nhắc nhở là gây những dị ứng ngoài da , ‘Tulip fingers' là một chứng ‘bệnh' ngoài da đặc biệt do tulip gây ra.. Thành phần hóa học :
Hoạt chất chính trong củ tulip là các tuliposides khi thủy giải sẽ cho các tulipalins
Các tuliposides đă được xác định gồm : 1- và 6-tuliposide A, 6-tuliposide B, tuliposide D và tuliposide F; ngoài ra c̣n có các dạng aglycones của tulipalin A (a-methylene-g-butyrolactone ) và tulipalin B.. Tuliposide A ( a-methylene-g- hydroxybutyric acid ) và Tulipalin A được xem là các chất gây ra dị ứng của tulip. (Contacts Dermatitis Tháng 6-1999).
Trong hoa có các sắc tố thuộc nhóm anthocyanins, thành phần và tỷ lệ sắc tố thay đổi theo màu sắc của hoa. Các hoa màu đỏ thắm và màu hồng có hàm lượng pelargonidin 3-glucoside cao nhất
Hoạt tính sinh học :
- 6-Tuliposide B và tulipalin B có hoạt tính kháng sinh (Phytochemistry
Tháng 2-2010) - Anthocyanins ly trích từ hoa có hoạt tính kháng sinh trên các vi khuẩn Listeria monocytogenes, Staphylococcus aureus và Yersinia enterocolitica Anthocyanins từ hoa màu vàng và đỏ sậm có hoạt tính diệt tế bào ung thư vú loại adenocarcinoma (MCF-7) ( PubMed : PMID: 23712096). - Hoạt chất trích từ Rễ và hoa Tulipa systola bằng ethanol : 6-tuliposide A , kaemferol-3-O-rutinoside và fruloyl-coumaroylglycerol có tác dụng chống oxy-hóa , được dùng tại Kurdistan làm thuốc trị sưng-viêm và trị đau nhức (Natural Products Research Tháng 9-2017).
‘Tulip fingers' là một hội chứng khó chịu ngoài da, xẩy ra nơi những người đụng chạm đến củ tulip do nghề nghiệp (trồng hoa) hay khi cắm hoa. Bệnh c̣n được gọi là ‘tulip itch' (ngứa do tulip) hay 'tulip nail' (hỏng móng tay do tulip). Tuliposide được xem là tác nhân gây bệnh, và thường tập trung bên ngoài của lớp vỏ của củ tulip (tuy hợp chất tuliposide cũng có ở một số cây cỏ khác, nhưng tên gọi này là do hợp chất được xác định lần đầu là từ tullip). Khi chạm vào da, tuliposide bị phân cắt thành tulipalin A gây ra dị ứng. Sau khi đụng chạm vào củ tulip nhiều lần, phản ứng sẽ nặng hơn và sẽ da nơi tiếp xúc bị ngứa, đau; đầu ngón tay nứt và chân móng khó chịu có thể đưa đến rụng móng, móng trở thành gịn, dễ găy..Các phản ứng này tự lành sau vài ngày, nhưng nếu tiếp tục chạm vào củ tulip, phản ứng sẽ trở lại nhanh hơn.. Nhưng cũng có người chuyên cắm hoa tulip lại không gặp phản ứng này ! (Pela Soto - Poison Control Org) [Củ Thủy tiên= Narcissus có thể gây ngứa loại ‘lily rash] khác với ngứa và lở da, mất móng như tulip..
● Tulip bải học kinh tế :
Một trong những điểm khá thú vị về hoa Tulip là cây hoa là một chủ đề được giảng dạy trong môn Economics của Đại học. Chủ đề của bài học là Tulip mania Trong thời Hoàng Kim của Ḥa Lan (Golden Age), hoa tulip là chủ đề hội họa , các họa sĩ nổi tiếng như Johannes Vermeer đă vẽ nhiều tác phẩm về Tulip ..Hoa trở thành ‘h́nh tượng = icon' tại Âu châu. Nhu cầu tulip tăng giá một đóa tulip khiêm nhượng đă tăng quá cao được bán đến mức kỷ lục ! Lúc lên mức kỷ lục của tulip mania , một đóa hoa giá bằng 10 lần lương cả năm của một người thợ có tay nghề cao (!) .. Đây là bài học đầu tiên về ‘ Bong bóng kinh tế’ (Bubble) diễn ra trong những năm 1634-1637 khi tulip trở thành đơn vị tiền tệ khi mua bán, trao đổi và giá tiếp tục tăng mỗi lần trao tay..có người bán ngựa bán xe chỉ để mua hoa tulip.. Tulip mania hay ‘bong bóng’ chỉ chấm dứt (vỡ) khi Chính quyền Ḥa Lan ra nghị định về giá hoa tulip ..Những người mơ làm giàu trở thành.. trắng tay (Saigon năm xưa có .. vụ ‘bong bóng' chim Cút do các tay thương gia Chợ Lớn đạo diễn.. )
Trần Minh Quân (Tác giả xin cám ơn các thân hữu, đặc biệt là Bà Giáo sư GL từ Âu châu đă gửi cho rất nhiều tài liệu về Tulipes, những bức ảnh tuyệt đẹp và các bài về sinh học thực vật mà tác giả không có dịp đọc tại Hoa Kỳ)
