Lan hài  (Lady's slipper) - Cây Hoa - vị thuốc

Trần Minh Quân

 

                                 
 

                                        Lan hài - Lady's slipper

          Lan hài còn gọi là Vệ hài (Lady's slipper orchids) là một trong số những cây lan, ngoài vẻ đẹp tuyệt vời của hoa còn được dùng làm thuốc.. (xem phần chung về Lan). Lan hài được xếp vào họ phụ Cypripedioidae và họ phụ nảy lại chia thành những chi:

          - Cypripedium
          - Mexipedium
          - Paphiopedilum
          - Phragmipedium
          - Selenioedium

         Đặc tính chung của họ phụ này là hoa có dạng một chiếc hài (do sự biến dạng của các cánh môi), chiếc hài hay túi này có mục đích chụp, giữ lại côn trùng giúp sự thụ phấn: côn trùng bị dẫn dụ vào hoa, bị trơn nên rơi vào trong, thân nhất là phần lưng dính đầy bụi phấn và sau đó phải tìm cách thoát ra nhưng không trở ra được theo lối đã vào mà phải bò leo theo những 'bậc' bên trong hoa qua bầu noãn, giúp tạo sự thụ phấn. Điểm khác biệt rõ rệt nhất giữa Cypripediodae và các loài lan khác là họ Lan hài có hai bao phấn (có nắp) có khả năng sinh sản (fertile anthers.

         Trong số 5 chi kể trên: 3 chi thường được các nhà trồng hoa xem là quan trọng gồm:

1/Cypripedium gồm những cây hoa thuộc vùng Bắc Mỹ, vài nơi tại Âu và Á châu.. Đây là loài co một số đặc tính dược học.

2/Paphiopedilum gồm khoảng 80 loài lan tuyệt đẹp thuộc vùng Đông Nam Á, kể cả Việt Nam, rất được giới sưu tập lan ưa chuộng. Chi này có rất nhiều loài lai tạo, và còn có thể có những loài mới, tìm được trong những khu rừng nguyên sinh, núi đá vôi còn lại tại Đông Nam Á.

3/ Phragmipedium, gặp tại vùng Nam Mỹ, rất dễ trồng..

       (Phạm vi bài này xin giới hạn trong loài Cypripedium).

          Chi Cypripedium có khoảng 50 loài, được xếp vào những loài lan có hoa đẹp nhất, trước đây mọc hoang tại một số vùng ở  Âu châu, Bắc Á và Bắc Mỹ. Lan Lady's Slipper đã trở thành một loài cây 'có nguy cơ tuyệt chủng' do bị khai thác quá mức, tuy đã có một thời thông dụng đến mức được bán rong tại các ngã tư đường phố bên Anh quốc..

          Tên Cypripedium phát xuất từ tiếng Hy lạp: kypris = một trong những tên của Thần Venus và podium = bàn chân nhỏ, hay chiếc hài. Do đó, nhóm lan này còn có những tên gọi như Venus'shoes, Sabot de Venus (Pháp), Vệ hài (VN).

          Lady's slipper đã là một 'cây thuốc dân gian' rất phổ biến trong nhiều bộ tộc thổ dân Bắc Mỹ..

          Truyền thuyết dân gian của bộ tộc Blackfoot kể lại như sau:
 

          .. Ngày xưa, có một nàng công chúa bé nhỏ trong lúc rong chơi bên ngoài, cô đã gặp một con thỏ bị thương nơi chân nên không tự tìm về nhà thỏ được. Công chúa thương hại cho thỏ nên đã lấy đôi giày của mình tặng cho thỏ và đi chân đất trở về cung điện.. Trên đường về, chân cô bị sưng to, đau và chảy máu do đã phải dẫm trên sỏi đá.. Đau và quá mỏi mệt, cô đã thiếp đi trong giấc ngủ ngay bên vệ đường.. Một con chim nhỏ bay qua, thấy tình cảnh tội nghiệp của nàng công chúa tốt bụng nên đã xin với Đấng Thần linh (Great Spirit) giúp nàng.. Khi công chúa tỉnh giấc cô hết sức ngạc nhiên khi thấy một đôi hài tuyệt đẹp treo sẵn trên một đọt cây ngay bên cạnh mình.. Đôi hài rất vừa chân cô và cô đã vui mừng xỏ chân vào hài để đi  về..cung điện..

 

                                    

                                          Moccassin flower         
 

         Người Blackfoot gọi cây là 'moccassin flower' và những đốm màu đỏ tím trên cánh hoa, cùng những vệt đỏ trong lòng hoa là những vết máu dính lại từ đôi chân của nàng công chúa bé nhỏ..

        Theo 'ngôn ngữ của Hoa' thì Lady's slipper là Cây hoa của sự trầm lặng, thanh thản (Serenity) và biểu tượng cho một vẻ đẹp khác thường (capricious). Hoa dành cho những người 'không' khai thác được sự khôn ngoan nội tâm của chính bản thân.. Hoa giúp họ thêm năng lực trong đời sống hàng ngày và cảm thấy an tâm hơn trước những khó khăn..

            'The cypripedium with her changeful lives
             As she were doubtful which array to choose'
                                                 (Mrs LEYEL)
 

          Tại Hoa Kỳ, cây lan 'Pink and White Lady's Slipper' (Cypripedium reginae) được Tiểu bang Minnesota chọn làm cây hoa biểu tượng từ 1902. Điểm đặc biệt là cây không phải là cây hoa thường gặp tại Tiểu bang này và được gọi tại địa phương dưới những tên như Queen's lady slipper, Showy lady slipper.. Cũng tại Minnesota, C. reginae trở thành hiếm và quý đến mức bị cấm đào, hái từ 1925 và việc trao đổi, mua bán bị đặt dưới sự kiểm soát của luật lệ Tiểu bang..
 

                           

                                              Lan Hài

Tên khoa học và các tên gọi khác:
 

          Cypripedium spp thuộc họ Orchidacea.
 

          Cây có khá nhiều tên gọi như slipper orchid, lady's slipper, mocassin flower, camel's foot, squirrel foot, steeple cap, Venus's shoes, whippoorwill shoes, nerve root..

Mô tả thực vật:

         Chi Cypripedium gồm khoảng 50 loài địa lan lưu niên. Chồi từ căn hành và lá, tùy loài có thể mọc dài từ vài cm đến hơn 1m, mùa Đông lạnh rụng và trở về thành căn hành chìm dưới đất, ngắn và mập. Đa số loài trong chi có từ 3 đến 5 lá, phát xuất dọc theo chồi, Lá thuôn dài hay dạng mũi giáo dài. Những loài lan nhỏ có thể chỉ có vài lá nhô lên khỏi mặt đất, chỉ cho một hoa trên một cần duy nhất, trong khi đó những loài lớn hơn có thể cho nhiều cần hoa mang nhiều hoa nơi đỉnh mỗi cần. Hoa dạng chiếc hài, và cũng tùy loài, có thể có nhiều màu sắc khác nhau như trắng, vàng, hồng, xanh lục và hoa cũng lớn nhỏ khác nhau..
 

                             

                                                 Cypripedium

         Cypripedium mọc rất chậm, có loài mọc trong năm đầu chỉ bằng chiếc bút chì. Mỗi năm cây có thể sinh sản đến nửa triệu hạt, nhỏ li ti như bụi phấn.. Cây tự sinh sản nhưng cần có sự trợ giúp của côn trùng cho việc thụ phấn. Hạt phấn tụ thành khối và khá kết dính. Cấu tạo và hình dạng của hoa tối cần thiết cho quá trình tạo thụ phấn, đồng thời cũng tạo 'những điều kiện giới hạn' vì mỗi loài cho hoa chỉ thích hợp với một loài côn trùng tương ứng. Hoa cypripedium không có mật, nhưng có lẽ dẫn dụ được côn trùng do mùi hương và màu sắc. Hương liệu này được một số tác giả cho là một loại pheromones có khả năng dẫn dụ côn trùng đực trong việc giao phối.

 

                                
 

                                          Rễ của cây Cypripedium    

          Cũng như đa số các loài lan, hạt Cypripedium chỉ nẩy mầm trong điều kiện phối hợp với những loài nấm (fungi) liên hệ, nấm giúp cung cấp dưỡng chất cần thiết cho quá trình nẩy mầm.

          Lan cypripedium có tuổi thọ khá cao, từ 20-30 năm, có thể đến 100 năm.

          Lady's slipper được xếp vào loài lan của vùng ôn đới, phân bố trong những khu vực Bắc bán cầu tại Bắc và Trung Mỹ.. Cây cũng gặp tại vùng Himalaya (tới cao độ 4900m) và tại Guatamala, Honduras (Trung Mỹ), trong cả vùng thảo nguyên Siberia.. Bắc Mỹ có khoảng 12 loài, có thể gặp tại mọi tiểu bang.. ngoại trừ Nevada, Florida và Hawaii..

Vài loài Cypripedium tại Hoa Kỳ:

          - Cypripedium acaule: Small pink lady's slipper, không có chồi, cao cỡ 10-30cm. Phân bố trong vùng Trung và Đông Canada xuống đến Đông-Bắc Minnesota, Georgia.
 

                                                  

                                                      Cypripedium acaule

          Cây được chọn làm biểu tượng cho Tỉnh-đảo 'Prince Edward Island' (Canada).

          C. californicum: California lady's slipper, cao đến 120cm gặp tại Bắc California, Tây-Nam Oregon.

 

                                 

                                          Cypripedium fasciculatum  

          C. fasciculatum: Clustered lady's slipper, brownie lady's slipper, cở 5-20cm, phân bố rộng tại 8 tiểu bang phía Tây Hoa Kỳ, từ Washington xuống California qua Montana, Colorado, Utah và Wyoming.

                                           

                                                  Cypripedium fasciculatum

          C. passerinum: Sparrow's egg lady's slipper, Franklin's lady's slipper, cở 12-38cm phân bố trong vùng đông lạnh Canada, Alaska. Cánh hoa màu xanh, hoa chỉ to bằng trứng chim sẽ.

                                    
 

                                        Cypripedium passerinum

          C. parviflorum: Small yellow lady's slipper, cỡ 15-60cm. Loài này có thêm những chủng phụ, phân bố khá rộng tại Hoa Kỳ.

                                        
 

                                    Cypripedium parviflorum   
 

          C. reginae, cỡ 35-85cm, phân bố trong vùng Đông-Bắc đến Minnesota, gặp nhiều tại Newfoundland, Saskat chewan, phía Nam xuống đến Iowa, Arkansas, Alabama..

                              

                                         Cypripedium reginae      

(Theo Sunset Western Garden Book, các nhà trồng hoa, cây cảnh=Nursery, tại HK thường bán lẫn lộn hai loài Paphiopedilum và Cypripedium và đây là những loài lai tạo không nằm trong sự kiểm soát của những Chương trình bảo vệ lan theo CITES.

Thành phần hóa học:

          Các phân chất hóa học ghi nhận:
 

          Trong cây có những hợp chất loại phenolics, alkaloids, lượng cao potassium oxalate, các phenathrenequinolones như cypripedine, các phenanthraquinones như cypritibetquinones A và B, cypripediquinone A.

           Lá và chồi non C. reginae có những hạch có lông thô gây ra những phản ứng ngứa ngoài da khi chạm phải, phản ứng này gây ra bởi những hợp chất loại quinones .

Rễ chứa tanins, gallic acid, chất nhựa và tinh dầu.

           Mùi hương của hoa được cấu tạo bởi những hợp chất loại acetates, terpenes và benzenoid.

           Theo Christopher Wiart (Medicinal Plants of China, Korea and Japan), trong cây có những hợp chất loại phenanthrenes đang được nghiên cứu về khả năng diệt tế bào ung thư của nhiều dòng ung thư khác nhau, ngoài ra còn có những hợp chất loại stilbenes có hoạt tính sinh học tạo hoại thư nơi tế bào u-bướu.

Công dụng

Dược học dân gian:

           Rễ Cypripedium được sử dụng tương đối rộng rãi trong các phương thuốc 'bộ tộc' thổ dân tại Bắc Mỹ để làm giảm đau, chống co giật và chữa những bệnh liên quan đến mất ngủ và thần kinh, loài thông dụng nhất là C. parvifolium: 'Rễ được thu hái vào đầu mùa thu, phơi khô sau đó tán thành bột, khi uống quậy trong nước đường, nước si-rô, nước trái cây..' Tuy nhiên do dạng bột thường có vị đắng và chát, mùi khó chịu nên dạng thuốc ngâm rượu được xem là thích hợp nhất..

           Người Cherokee, Iroquois, Menominee.. cùng vài bộ tộc khác dùng Cyperidium, uống để trị mất ngủ, âu lo, ưu phiền, nóng sốt, nhức đầu, co giật, trị đau khi kinh nguyệt và khi sanh nở.. Tại Bắc Mỹ, ngoài C. parvifolium những loài C. acaule, C. reginae, C. candidum cũng được dùng làm thuốc..

           Những sách thuốc 'cổ' tại Hoa Kỳ như U.S Ph.(thế kỷ 19) có ghi Extractum Cypripedii Fluidum, chiết từ C. parviflorum và từ C. pubescens và trong Eccletic Materia Meica có thêm thành phẩm Extractum Cypripedii Alcoholicum.(American Medicinal Plants-Charles F. Millspaugh).

           Y-dược học Homeopathy dùng rễ tươi làm thuốc trị những bệnh về thần kinh, dùng cho những bệnh nhân âu lo, bứt rứt, cáu kỉnh, bị mất ngủ.. Chân tay 'không yên', đầu óc nhiều ý tưởng kỳ quặc. Chế phẩm hiệu nghiệm cho trẻ em hay thức giấc giữa đêm, chơi và không chịu ngủ lại.., cho phụ nữ khó chịu lúc kinh kỳ..

           Theo Hong-Yen Hsu (Oriental Materia Medica): Toàn cây Cypripedium formosanum được dùng làm thuốc tại Đài Loan. Tại Quảng Đông cây được gọi là san-tzu-chi (San-tử-thất) nhưng tại Đài loan lại có tên I-tien-hung, theo chữ viết là Nhất điểm hồng (trong khi đó tại VN, tên Nhất điểm hồng dành cho cây lan Dendrobium draconis).

           Dược liệu có vị đắng/chát, tính bình và ấm; có tác dụng khu phong tà, hoạt huyết, phá ứ và chỉ thống. Dùng trị ngứa nổi mề đay, phù thũng, tiểu tiện bất thường, đau nhức thần kinh..
                                                              Trần Minh Quân
 
Tài liệu sử dụng:
-Flower Power (Anne Mc Intyre)
-Medicinal Plant Fact Sheet : Cypripedium  (Michael Wilson-Drylands Institute, Tucson Arizona)
-Fundamentals of Orchid Biology (John Wiley & Sons)
-Minnesota State Flower : The Pink and White Lady's Slipper