LAN THƠ SINH - LAN TỊ TRỤ - ZEUXINE

Trần Minh Quân

 

Zeuxine

 
 

     Chi lan Zeuxine gồm khoảng trên 80 loài, phân bố tại những vùng nhiệt đới Phi châu, nhiệt đới và cận nhiệt đới Á châu cho đến New Guinea, Đông-Bắc Úc châu và các hải đảo Tây-Nam Thái bình dương. Riêng cây Zeuxine stateumatica đã được du nhập hầu như vào nhiều lục địa khác khắp thế giới như Saudi Arabia, Ba Tây, Đông - Bắc Mexico, Hawaii, và nội địa Hoa Kỳ: California, Texas, Georgia, Florida. Cây được xếp vào loài cỏ hoang (Oakes Ames, một nhà thực vật học tại ĐH Harvard, đã ghi nhận sự xuất hiện của lan Zeuxine tại Florida vào năm 1938 và cho rằng lan đã đến Hoa Kỳ do những hạt pha lẫn trong loài cỏ ‘chân rết’ (centipede grass) nhập vào Mỹ. Cây được tìm thấy tại đảo Maui-Hawaii vào năm 2001).
 

Zeuxine Strateumatica

 

     Lan rừng VN: A-Z (Bùi Xuân Đáng) ghi ‘trên thế giới có 70 giống, Việt Nam có 10 giống. ‘Sách tra cứu tên Cây cỏ Việt Nam’ (Võ văn Chi) chỉ liệt kê 6 loài. Flora of China ghi nhận Trung Hoa có 14 loài bao gồm một số loài cũng có tại Việt Nam. Ấn độ ghi nhận được 15 loài.
 

     Lan Zeuxine được GS Phạm Hoàng Hộ gọi tên là Lan thơ sinh. GS Trần Hợp là Tị trụ. Trong khi đó GS Chi gọi là Lan cỏ. 
 

     Flora of China: Xian-zhu lan = Tuyến trụ lan (Xian= Tuyến = sợi, dây; zhu = trụ = cột chống).
 

   Cây lan Zeuxine stateumatica được nhà thực vật Linnaeus mô tả lần đầu tiên vào 1753, đặt tên là Orchis strateumatica, dựa theo tiếng Hy lạp "strateuma", có nghĩa là từng đan, từng bày, đạo quân. Đến 1911 Schlecter đã tách riêng thành chi Zeuxine..

 

 

     Những tên Anh ngữ của Zeuxine: Soldier’s orchid, Lawn orchid, Centipede grass orchid.. Tên Soldier’s orchid có lẽ để mô tả tính cách của cây: "nay đây mai đó", vươn khỏi mặt đất vào cuối mùa Đông, hoa nở vào tháng Giêng và ..biến mất sau vài tuần.. Năm sau có thể gặp lại hay cũng có thể.. biến luôn không thấy nữa. Lawn orchid là do cây mọc lẫn vào thảm cỏ..
 

     * Đặc điểm chung:
 

             Zeuxine thuộc loại địa lan, rất hiếm khi là thạch lan. Thân-rễ chùm (Rhizome) dài, bò lan, có nhiều nốt và rễ phát xuầt từ chùm có dạng ống. Chồi mọc thẳng, đứng, hình ống (terete), nhám. Lá hình thuôn mũi giáo hay trứng thuôn, có thể không cuống hay có cuống giả, ngắn, tạo ra do bẹ nhỏ ụp sát, màu xanh lục hay đen nhạt tùy loài.. Hoa nhỏ, không mở rộng khi nở; cánh đài tự do, bằng nhau, mặt ngoài nhám; cánh đài lưng cong úp xuống, hợp với cánh hoa tạo thành một mu chóp. Hoa có thể từ màu trắng, vàng nhạt, xanh nhạt hay hồng nhạt. Quả loại nang. Zeuxine thích hợp với những vùng đất ẩm ướt, những khu vực đất rừng có bóng mát, ven sông và đồng cỏ, nơi cao độ 160-330m.
 

     * Lan thơ sinh tại Việt Nam:
 

            Trong chi lan Zeuxine, cây Zeuxine strateumatica có lẽ là cây lan phổ biến nhất gặp tại VN và nhiều nơi trên thế giới.
 

   Zeuxine strateumatica cũng có lẽ cây lan có nhiều tên tương đương nhất (tên đồng danh), đến trên 20 tên như Orchis strateumatica, Spiranthes strateumatica, Adenostylisintergerrima ..v.v..

 

     Tên: Lan thơ sinh rơm
     Trung Hoa: Xian zhu lan, Xi ye xian zhu lan
     Nhật: Kinu-ran (lan lụa) ; hoso-ba-ran (lan lá hẹp)
 

     

       Mô tả:

         - Theo ‘Lan rừng VN: A-Z’: Tên Việt chưa có. Địa lan nhỏ, chùm hoa mọc ở ngoài cao 5cm, hoa mọc sát nhau, to 1.5cm, nở vào mùa Đông-Xuân. Nơi mọc: Cao Bằng, Lạng Son, Ninh Bình, Thừa Thiên, Lâm Đồng..

 

         - Theo "Cây có vị thuốc ở Việt Nam" (Phạm Hoàng Hộ): Tên gọi:Thơ sinh rơm. Địa lan có rễ to, cao 10-20cm, mang lá thon hẹp, dạng như lá hoà bản to 10-40 x 3-5cm, mỏng, không lông. Chùm đứng cao 3-5 cm; hoa trắng, nhỏ; lá hoa dài 6-8mm, lá đài giữa dính với cánh hoa cạnh thành chóp dài 3mm; môi có túi nhỏ, có 2 tuyến cong.. 

         - Vài chi tiết bổ xung từ Flora of China: Cây cao 4-24cm, rễ chùm ngắn, chồi thẳng đứng màu nâu nhạt. Hoa trắng hay vàng nhạt. Cây có từ 5-12 lá mọc theo vòng xoắn, úp sát vào chồi thân. Hoa có 3 lá đai nhám 4-6 x 2-3mm, màu trắng nhạt. Quả nang màu nâu nhạt, cỡ 6 mm. Hoa có mùi thơm.
 

         - Nghiên cứu khoa học: Theo "Protein Knowlegde Database": trong Zeuxine stateumatica có men Ribulose biphosphate carboxylae, có một số vai trò trong việc chuyển hóa các nhóm carboxyl, cần thiết trong sự tăng trưởng của cây.
 

         - Theo Philippine Medicinal Plants: Cây được dùng trong ‘Salep’ tại Ấn độ và Bangladesh; Rễ và củ dùng làm thuốc bổ.(Xin đọc thêm về Salep ở phần dưới).
 

         - Dược học Ayurvedic dùng trong các thang thuốc bồi duỡng, tái tạo sinh lực và vị thuốc được bán dưới tên thương mãi "Shwethuli’.
 

         - Cũng tại Ấn độ: Cây thường dùng phối hợp với Cymbidium aloifolium làm thuốc bổ chung.
 

         - Zeuxine grandis = Lan thơ sinh to. 
 

           Tên Tàu (Flora of China): da-hua xian zhu lan (đại hoa tuyến trụ lan)

 

 
 

Zeuxine grandis

 

     Mô tả (Lan rừng VN: A-Z): Địa lan hay thạch lan cao 30-40cm, lá 2-6 chiếc, chùm hoa cao 6cm, hoa 3-15 chiếc có lông măng, to 1.25cm, nở vào cuối Đông, đẩu Xuân. Gặp tại Quảng Trị, Daklak, Phú Quốc..
 

          - Zeuxine gracilis = lan ti trụ
 

   Theo "Lan rừng VN: A-Z", cây này mới đuợc tìm thấy tại VN vào tháng 1-2014: Địa lan cao 25-30cm, lá từ 4-8 chiếc màu xanh bóng nhung bạc mầu khi ra hoa. Giò hoa cao 10-25cm có từ 5-50 hoa ở phía gần ngọn, to khoảng 3mm không mở rộng, nở vào mùa Xuân..
 

 
 

Zeuxine gracilis

 

Zeuxine gracilis, theo một nhà sưu tập lan tại Ban mê Thuột được mô tả: "Lá màu xanh mạ, mỗi cây có 5-10 lá, ngồng hoa và cây cao 20-30cm, hoa nhỏ chỉ 0.3-0.5cm, nở vào tháng 12-2 hàng năm". Cũng theo nhà nghiên cứu Bùi Xuân Đáng thì cây Zeuxine gracilis, mẫu hoa tìm được tại Ban Mê Thuột còn đang chờ sự xác nhận của các nhà thực vật..
 

         - Zeuxine vietnamensis: 

                  Trong một số tài liệu về môi sinh và thực vật (như North Indochinese Ecosystems) có ghi tên loài này. Tuy nhiên, cây đã được chính thức tách thành một chi riêng biệt Zeuxinella và đây là loài đặc hữu của Việt Nam (thế giới chỉ có một loài duy nhất) do nhà nghiên cứu TS Averyanov xác định.

 

                   Theo "Lan rừng VN : A-Z" , cây chưa có tên Việt;’ Sách tra cứu tên Cây cỏ VN ’ ghi tên ‘Dạng thơ sinh Việt’. Địa lan cao 15-20cm, lá 3-4 chiếc. Chùm hoa mọc ở ngọn dài 6cm. Hoa 5-10 chiếc. Mọc tại Ba Bể, Bắc Kạn, Quảng Ninh. Theo Flora of China, cây có thể có trong khu vực biên giới Việt-Tàu.
 

   * Lan Zeuxine tại Hoa Kỳ và những nơi khác:
 

               Một số cây lan Zeuxine như Zeuxine strateumatica đã được (đúng hơn là bị) du nhập và xuất hiện tại khá nhiều nơi khác trên thế giới. Một số loài khác đáng chú ý và được những nhà sưu tập lan ưa thích như:
 

         - Zeuxine odorata = Xiang xian zhu lan (Hương tuyến trụ lan).
 
 

 

Zeuxine odorata
 

      Phân bố trong những khu rừng nóng ẩm tại Taiwan và đảo Ryukyu (Nhật), cây sống khá dai, cao 30-50cm. Hoa màu trắng, có mùi thơm đặc biệt. Tại Nhật cây có tên là jakok-kinu-ran = lan lụa có mùi thơm, được mô tả: Cây cao 30-50cm. Lá dài 5-12cm, rộng 3-7cm. Cần hoa dài 20-35cm, cánh đài màu xanh lục dài 6-8mm, môi màu trắng 6-8mm. Nở hoa trong tháng 4.. Được xếp vào loài lan hiếm chỉ mọc tại những vùng ôn đới.
 

         - Zeuxine polygonoides: Velvet Jewel Orchid
 

     Tên tương đương: Goodyera polygonoides.
 

     Tên Anh ngữ (tại Úc) Jewel orchid dễ gây nhầm lẫn để xếp cây vào nhóm "lan lá gấm". (xin xem bài lan lá gấm)

                                    
 

      Zeuxine polygonoides là loài Zeuxine phân bố tại vùng hải đảo Thái bình dương như Papua New Guinea, New Caledonia, quần đảo Solomon và Đông-Bắc Úc ( Vùng Queensland). Địa lan , rễ mọc bò lan. Lá 3-5, to 3-8 x 1.2-2.2cm, màu xanh lộc nhung hay xanh-đồng , có sọc trắng chạy ở giữa lá theo chiều dọc. Cần hoa 8-15cm, mang 5-14 hoa mọc rời rạc. Hoa cỡ 6mm: lá đài xanh, cánh hoa trắng. Hoa nở trong các tháng 6-8. Được xếp vào loài "cấm thu hái, buôn bán" tại Úc, ngoại trừ trong những trường hợp đặc biệt.

 

                       
 

                   Zeuxine polygonoides = Goodyera polygonoides.

 

   * Bổ túc thêm về Salep:
 

            Trong bài lan Habaneria (lan Hà biện), chúng tôi đã trình bày sơ lược về Salep. Danh từ Salep, gốc từ tiếng Ả rạp "Sahlep", được dùng để gọi (theo nguyên thủy) , một dược liệu lấy từ một số loài lan thuộc chi Orchis và Sahlep được xem là một phương thuốc "tráng dương", tăng cường khả năng tình dục. Nhưng sau đó lan Orchis bị khai thác quá mức nên trở thành khan hiếm, và nhiều loài lan khác đã được dùng để thay thế bao gồm các loài như Eulophia, Habenaria và cả Zeuxine. Tại Ấn độ, Pakistan, Bangladesh.. Salep được dùng làm thuốc bổ, giữ nguyên truyền thống của Dược học Ayurvedic (Tại những nơi khác như Thổ Nhỉ Kỳ, Anh.. Salep trở thành một loại bột dinh duỡng, chế biến thành kem giải khát..)

 

                                
 

                        Zeuxine strateumatica | lawn orchid

 

   Trong ‘Cây có vị thuốc ở Việt Nam’ (NXB Trẻ, SG-2006), trang 649, khi viết về Zeuxine strateumatica, GS Phạm Hoàng Hộ có ghi: Dùng làm thuốc bảo vệ da ‘Salep’ ở Ấn độ. Salep hay Salam misri theo Dược học Ấn là ..thuốc bổ tăng cuờng sinh lực tình dục (aphrodiac), không phải là thuốc về da..(?).
 

     Một điểm đặc biệt là: Orchis là loài lan có rễ củ (tuberous root), Eulophia có rễ củ mọc liên kết thành chuỗi và Zeuxine lại có rễ chùm (rhizome)..Việc dùng Zeuxine làm salep có thể do tên gọi ban đầu (1753) của Zeuxine srateumatica là Orchis strateumatica?
 

   (Xin đọc bài riêng về Salep, trong ‘Lan dùng làm thực phẩm’).    

         

Zeuxine strateumatica Calflora
 

                                 
 

                                              Trần Minh Quân 8/2014
 

 

     Tài liệu sử dụng:
               - Lan rừng VN :A-Z (Bùi Xuân Đáng)
               - Flora of China : Zeuxine
               - Flora of North America : Zeuxine strateumatica
               - Medicinal Plants of India. (Jain)
               - Pharmacological Studies of Salep (S P Jagdale)