Lục bình hay Bèo Nhật là một cây
thủy sinh rất thường gặp tại những vùng sông
rạch miền Nam Việt Nam, nhất là vùng đồng
bằng Sông Cửu long.
Tên bèo Tây, bèo Nhật thường được
dùng tại miền Bắc VN, có lẽ do cây được du
nhập vào VN từ ‘người Tây’ (khoảng năm
1905).
Danh từ Bèo, tại miền Bắc, được dùng
để gọi chung nhiều cây thủy sinh, nên thường
phải kèm theo một tên đi cùng, để phân biệt
như: Bèo Cái, bèo Tai tượng (Pistia
stratiotes), Bèo hoa dâu, bèo lục bình…
Bánh bèo, là tên gọi
loại bánh (gốc từ Huế) làm bằng bột gạo và
bột khoai mì, có hình dạng giống lá của cây
bèo..
Tên Lục bình được giải thích là
do “cuống lá phồng lên như dạng lọ lục bình.
Bông và lá lục bình dạng lọ
1- Lục bình và Văn học:
* Văn chương dân gian Việt Nam:
– Rẻ như bèo: giá rẻ đến
mức gần như là cho không..
– Văn chương dân gian Nam
bộ có rất nhiều bài ca dao, thơ văn nhắc đến
Lục bình như một loài “hoa trôi man mác,
biết là về đâu?”; hương cỏ đồng nội, hữu sắc
vô hương”..
– “Ăn như xáng múc, làm như lục bình
trôi ?”..đầy đủ ý nghĩa..
– Lục bình bông trắng, điên điển
bông vàng
Điên điển mọc ở đất làng
Lục bình trôi nổi như chàng hát
rong..
– Lục bình mấy kiếp trôi sông
Trôi ra rồi lại theo dòng trôi vô..
– Bài thơ dân gian (khuyết danh)
“ Tàu Nam vang chạy ngang cồn cát
Hoa lục bình trôi sát mé sông
Thấy anh thân phận bềnh bồng
Muốn vô kết nghĩa, nhưng lòng
không yên..”
Nhưng cay đắng hơn là những câu thơ của
Nhà thơ Thanh Khâm (cảm tác sau 1975).
“ .. Sông Hậu ngày nay đã khác
xưa
Lục bình, rau mác cũng
lên bờ..”
Hoa lục bình trôi sát mé sông
* Tranh lục bình Á đông
Các họa sĩ Nhật và Trung Hoa có nhiều bức
tranh Lục bình để lưu trữ, trưng bày tại các
Viện Bảo Tàng Mỹ thuật Thế giới..
A- Họa sĩ Nhật Shodo Kawarazaki (1889-1973)
có bức “Water Hyacinth”
(Mizuaol).
Tranh
Kawarazaki
B-
Họa sĩ Takeshi Ninomiya có bức
tranh dầu “Summer of the Water
Hyacinth”.
Tranh Ninomiya
Vài bức tranh nổi tiếng của các
họa sĩ Phương Tây:
C- Họa sĩ Linda Smith,
tranh mực-màu trên giấy “Water Hyacinth).
Tranh Smith
D- Họa sĩ Arthur Wardle,
tranh màu “Water Hyacinth” (1910).
Tranh Wardle
2- Vài đặc điểm thực vật:
Cây Lục bình thuộc họ
thực vật Pontederiaceae. Họ này có
9 chi, gồm khoảng 30 loài cây thủy sinh.
Ngoài chi Eichhornia (Lục
bình thuộc chi này), còn có Chi Monochoria
(trong đó có Cây Rau mác) là chi có nhiều
cây được dùng làm thuốc..
* Tên khoa học và các tên gọi
trên thế giới:
Tên khoa học: Eichhornia
crassipes, họ thực vật
Pontederiaceae
(các tên tương đương: Pontederia
crassipes; E. speciosa ; Heteranthera
formosa..)
Tên Eichhornia được
đặt để vinh danh Ông Johann Albrecht
Friedrich Eichhorn, Bộ trưởng bộ Giáo dục
Prussia 177-1856; vĩ ngữ crassipes,
tiếng latin, có nghĩa là cọng thân dày..
Các tên gọi khác:
* Anh-Mỹ: Water hyacinth
* Pháp: Jacinthe d’eau, Camalote
* Tàu: feng-tan lan; Nhật: hotei aoi; Hàn:
bureok jam
* Mô tả thực vật:
a- Theo:”Cây thuốc và
Động vật làm thuốc ở Việt Nam” (Viện
Dược liệu):
..”Cây sống ở nước. Rễ hình chùm. Lá
mọc thẳng từ rễ thành hoa thị, hình tròn,
hoàn toàn nhẵn, hai đầu hơi nhọn; mép uốn
lượn; gân hình cung rất sít nhau; mặt trên
xanh đậm bóng, mặt dưới nhạt. Cuống dài gấp
3 lần phiến lá, phồng lên thành phao xốp nổi,
màu xanh lục rất nhạt hay trắng.”
Cụm hoa mọc giữa túm lá, trên một cán
dài thành bông.
Hoa không đều, màu tím hoặc
trắng nhạt; bao hoa gồm đài và tràng cùng
màu, hàn liền nơi gốc; Cánh hoa trên to hơn
có một đốm vàng. Nhị : 6, (3 dài, 3 ngắn).
Bàu thượng có 3 ô, nhiều noãn. Quả là nang
quả..
Thực vật (vẽ)
b- Theo Wikipedia: (thêm
nhiều chi tiết bổ xung)
“Lục bình mọc cao khoảng 30cm với
dạng lá hình tròn, màu xanh lục; Mặt lá láng
và nhẵn; Gân lá hình cung, dài và hẹp. Lá
dày, cuốn vào nhau như những cánh hoa. đường
kính 10-20cm. Cuống lá nở phình ra như bong
bóng, xốp ruột, giúp cây nổi trên mặt nước.
Ba lá đài giống như ba cánh. Rể béo trông
như lông vũ, màu đen buông rủ xuống nước,
dài đến 1m..
Hoa lục bình
Sang Hè, lục bình nở hoa sắc tím
nhạt, điểm chấm màu lam;
cánh hoa trên có một đốt vàng. Hoa, không
mùi, đường kính 3-7cm, có 6 nhụy, gồm 3
dài và ba ngắn. Bàu thượng có 3 ô, đựng
nhiều noãn. Dò hoa dài đến 50cm, đứng thẳng
đưa hoa vươn cao lên khỏi túm lá. Quả nang
có thể chứa đến 450 hạt.
Cây bông Lục
bình
Về màu tím của hoa lục bình: Anh
ngữ có nhiều từ để mô tả Màu tím như Purple
(tía?), Violet, mauve, lilac,
lavender..
Ngoài ra, tại VN còn có các màu tím
hoa sim, màu tím hoa bằng lăng, màu tím hoa
Phượng tím, màu tím hoa păng xê tím..hoa
chuông, tỏi tím (hoa bâng khuâng).. Các màu
tím đều khác nhau và khó mô tả được chính
xác..
Gamme màu
Mauve..
Lục bình được xem là có nguồn gốc tại
vùng nhiệt đới Nam Mỹ (Brazil), tại vùng
Pantanal phía Tây Brazil; sau đó được du
nhập và trồng tại nhiều nơi trên thế giới (hiện
nay tại hơn 70 quốc gia).
Lục bình rất thích hợp với khí hậu ẩm và
nóng (54°F=12°C); tối ưu trong khoảng 77 đến
86°F = 25-30°C; cây ngừng phát triển nơi khí
hậu lạnh, nhưng sau đó có thể tái sinh dù bị
băng giá nhẹ. Khả năng lan tràn và bội sinh
khá nhanh: chỉ trong 6 ngày, số lượng cây có
thể tăng gấp đôi. Lục bình không phát triển
ở những vùng nước lợ, nước phèn và không
chịu được độ mặn cao (trên 6/1000).
Tại nhiều nơi trên thế giới (kể cả Hoa
Kỳ), Lục bình được xếp vào loại cây gây tác
hại, xâm lấn (invasive), tạo những thay đổi
gây mất quân bình cho các hệ sinh thái thủy
sinh.. Tổ chức IUCN xếp lục bình vào hạng
đầu trong số 100 cây gây nhiều tác hại nhất..
Cộng đồng chung Âu châu (EU), cấm ‘tuyệt đối’
du nhập, nuôi trồng, buôn bán lục bình (dưới
mọi dạng thức) từ 2016..
3- Thành phần hóa học:
Thành phần hóa học của Lục bình
có thể thay đổi, tùy theo địa phương, tùy
vùng nước nơi cây sống và phát triển.
a- Toàn cây (theo Viện
Dược liệu VN)
Nước (92.6%); Protid (2.9%); Glucid
(0.9%); Chất xơ (22%); Tro (1.4mg%).
Muối khoáng: quan trọng nhất (mg%) là
Calcium (4-.8); Phosphorus (0.8).
Ngoài ra còn có Caroten (0.86mg%),
Vitamin như C (20mg%), Nhóm B..Theo James
Duke (Handbook of Energy
Crops).
B- Rễ lục bình do khả
năng hấp thụ tự nhiên các chất gây ô nhiễm
gồm nhiều hóa chất độc hại nên (tùy theo môi
trường sống) có thể chứa chì, thủy ngân,
strontium 90,.. với các nồng độ cao gấp 10
ngàn lần, so với các vùng nước chung quanh..
Trong rễ còn có những sắc tố hòa tan
(soluble pigments) phần lớn là các
anthocyanins, khiến lục bình không thể dùng
làm thực phẩm cho các thú nhai lại ăn cỏ như
trâu, bò, ngựa..
C- Cọng thân có những
hợp chất loại phenylphenalenones gồm
8-phenylphelelelone và các hợp chất loại
dimeric phenalenes..
D- Hoa chứa các
flavonoids-glycoside, quan trọng nhất là
Delphinidin-3-gentiobiozyl và Apigenin
7-glucogyl malonate.
* Vài đặc tính dược học:
– Theo Christopher Wiart trong ‘Medicinal
Plants of China, Korea and Japan’.
Dịch chiết toàn cây có hoạt tính kháng
sinh trên nhiều vi khuẩn. Hoạt tính này được
cho là do các phenylphenalenones. Các
monolaterol trong cây có hoạt tính diệt bào
trên một số tế bào ung thư.
– Theo L.M Perry trong ‘Medicinal
Plants of East and SE Asia’.
Trong cây có HCN, alkaloids và
triterpenoids. Lục bình khi bị xịt thuốc
khai quang 2,4 D, có thể chứa nồng độ cao
Nitrates, gây ngộ độc có thể tử vong.
4- Lục bình trong Dược học dân
gian
– Tại Việt Nam, khi dùng
làm thuốc, cây được gọi là Phù bình. Phần
được dùng làm thuốc là thân, lá và hoa, dưới
các dạng tươi hoặc phơi khô..
– Lá và thân, được xem là có vị ngọt/cay;
tính mát, không độc. Có các tác động ‘tiêu
viêm’ (chống sưng), giải độc, làm lành
da..Lá tươi có thể giã nát dùng đắp vết
thương, ung nhọt giúp giảm đau, chống sưng
tấy. Lá và thân phơi khô được dùng trong các
thang thuốc trị sưng, đau cổ họng..
– Hoa được xem là có vị ngọt/nhạt;
tính mát. Có các tác dụng an thần, lợi tiểu,
trừ phong nhiệt; dùng trị ho, ngâm thành trà
trị huyết áp.
– Tại Tàu: Toàn cây dùng làm thuốc trị
cảm mạo, nóng sốt, thông tiểu và trị mụn
nhọt, sưng đỏ.
– Tại Ấn độ: Cây dùng trị bệnh đường hô
hấp. Dược học Ayurvedic dùng trị các chứng
sưng-viêm, phù, bướu cổ; làm mát da khi bị
phỏng; cầm máu vết thương và trị suy nhược
tổng quát..
Các phương pháp kiểm soát sự lan
tràn của Lục bình
Lục bình thuộc loại cây nổi trên mặt
nước, xâm lấn môi trường, gây tắc nghẽn lưu
thông của dòng nước chảy tại các sông, suối
và hồ. Trên một diện tích mặt nước, khi cho
mọc tự do không bị kiểm soát, khối lục bình
có thể kết tụ thành đám, cân nặng đến 200
tấn. Lục bình lớn rất nhanh và lan tràn cũng
rất lẹ; số lượng cây có thể tăng gấp đôi chỉ
sau 6 ngày..
Tại Hoa Kỳ, Lục bình được ghi nhận, du
nhập vào năm 1884, tại một Hội chợ Triển lãm
tại New Orleans; Chỉ cần 70 năm sau, khi đưa
vào Florida, cây đã phủ đến 126 ngàn acres
mặt nước! Cây hiện có mặt tại nhiều Tiểu
bang vùng Đông-Nam Hoa Kỳ..
Tiểu bang Florida xếp cây vào loại bị
cấm trồng (Danh sách Florida Pest Plant
Control List; Category I) và chi phí kiểm
soát cây lên đến hàng chục triệu USD/năm).
Arizona, South Carolina cũng xếp Lục
bình vào Danh sách cây bị kiểm soát..
Tại BanglaDesh, người nông dân đã khốn
khổ vì những bè lục bình, cân nặng đến 300
tấn/hecta, trôi nổi trên vùng ruộng lúa khi
mùa lũ lụt, và khi nước rút, lục bình ‘trụ’
lại trên ruộng, gây chết lúa và mất mùa!
Các chuyên gia thủy lợi của FAO ước
lượng: ‘Nếu không kiểm soát liên tục sự sinh
sản và lan tràn của thực vật thủy sinh thì
chỉ trong vòng 3 năm, kinh đào Panama sẽ
bị.. tắc nghẽn’!
Lục bình, khi không bị kiểm soát sẽ lan
tràn, gây thay đổi môi sinh. Các bè lục bình
gây tác hại cho các sinh vật thủy sinh khác,
bằng cách ngăn cản ánh sáng mặt trời, đẩy
các sinh vật thủy sinh trong khu vực đi nơi
khác, đồng thời biến đổi môi trường sống của
các phiêu sinh vật và cũng đẩy các thú nhỏ
như côn trùng, chim và cá ra khỏi khu vực;
tạo môi sinh cho muỗi có thể gây bệnh..
Một số trường hợp tác hại được
ghi nhận:
* Phi châu: Cây được
người Bỉ đưa vào Ruanda để làm cây cảnh. Cây
lan tràn đến vùng Hồ Victoria từ 1988, gây
tác hại trên cá, số lượng cá giảm; gây trở
ngại cho tàu thuyền di chuyển trong Hồ và
các sông lân cận. Tại vùng Bắc Ethiopia, cây
xuất hiện năm 1965 tại Hồ chứa Koka và trên
sông Awash (nơi có đập thủy điện) gây phí
tổn khá cao để diệt và kiểm soát cây..
* Á châu: Biển hồ Tonle
Sap (Campuchia) đang là nạn nhân của.. Lục
bình!
Một số phương pháp ‘diệt’ lục bình
đang được áp dụng, có thể chia thành 3 nhóm:
Cơ học (dùng máy)/hóa học (dùng thuốc hóa
chất) và nhóm sinh học. Việc chọn phương
pháp tùy thuộc vào những điều kiện của từng
nơi, như mức độ ô nhiễm, khí hậu trong vùng
và môi trường sinh sống của người và các thú
vật chung quanh..
a- Phương pháp cơ học:
Dùng máy để thu hoạch, vớt lục bình,
chuyên chở về nơi biến đổi, dùng máy băm nát
cây thành những mảnh vụn nhỏ. Phương pháp
này chỉ có tính cách tạm thời và giai đoạn,
ngắn hạn. Tại Hồ Victoria, một chương trình
đã được thực hiện để ‘khai quang’ khoảng
1500 acres hồ trong 12 tháng; tuy nhiên do
chi phí quá cao trong việc vận chuyển lục
bình tươi ’quá nặng’; mỗi năm phải tốn đến
6-12 triệu USD; và lục bình từ các mảnh vỡ
sẽ tự phát triển trở lại ngay sau đó..
b- Phương pháp dùng hóa chất:
Đây là phương pháp ít được dùng vì những
tác hại có thể kéo dài, ảnh hưởng đến sức
khỏe của cư dân trong khu vực sông nước lân
cận. Việc dùng thuốc khai quang cần có sự
chấp thuận của Chính quyền địa phương, và
dựa theo luật lệ của địa phương. Cần có các
chuyên viên phun thuốc trên các vùng bị lục
bình xâm lấn, giết hại cả những động vật
thủy sinh khác (không riêng lục bình). Tuy
nhiên phương pháp này lại được đánh giá là
hữu hiệu và ít tốn kém hơn các phương pháp
cơ học. Các hóa chất được sử dụng thường là
các thuốc diệt cỏ dại như 2,4D, glyphosate
và diquat. Thuốc được phun trên lá lục bình,
gây tác hại trực tiếp trên chu trình sinh lý
của tế bào mô lá.
* 2,4 D giết lục bình
bằng cách ngăn chặn sự tăng trưởng của tế
bào nơi các mô lá, đồng thời gây tiến trình
mô tế bào tự hủy diệt. Phải mất khoảng 2
tuần sau khi phun thuốc, lục bình mới bị
diệt. (Hàng năm,tại Louisiana , khoảng 150
ares ao hồ dùng phương pháp kiểm soát loại
này).
* Diquat, là một dung
dịch muối bromate, xâm nhập vào lá lục bình
khá nhanh, ngăn chặn lập tức các tiến trình
sinh học nơi tế bào lá..
* Thuốc diệt cỏ Glycolate, ít
độc hại hơn hai loại trên, nên thời gian để
tác động cần lâu hơn, khoảng 3 tuần. Lá héo
dẫn, chuyển sang màu vàng trước khi cây
chết..
Trước Thế chiến 2, Bộ Chiến tranh Mỹ
(Department of War) đã thử dùng cách xịt dầu
hỏa trên lục bình để diệt cây, nhưng không
có kết quả!
c- Phương pháp sinh học:
Hai phương pháp trên, tốn kém và ít hữu
hiệu lâu dài, nên các nhà nghiên cứu đã dùng
đến phương pháp sinh học. Từ những năm đầu
của thập niên 1970s, Bộ Canh nông USDA Mỹ đã
cho thả trên những vùng bị lục bình phủ kín,
ba loài côn trùng cánh cứng Neochetina
bruchii, N. echorniae (ăn lá) và Sameodes
albigittalis (phá lá). Các loài côn
trùng này đã được thả tại Louisiana, Texas
và Florida. Kết quả ghi nhận là sau 10 năm
(1980s), vùng nước bị lục bình xâm lấn giảm
diện tích lục bình được 33%. Tuy nhiên do
chu kỳ sinh sống của các côn trùng này tương
đối ngắn, chỉ khoảng 90 ngày, nên hoạt động
bị giới hạn. Côn trùng ăn các mô tế bào nơi
phần ‘phồng’ (làm phao nổi) của cây, làm cho
cây bị chìm và chết. Có khoảng trên 20 quốc
gia đang sử dụng các loài côn trùng này.
Từ tháng 5, 2010 USDA đã thả loài côn
trùng ‘mới’ Megamelus scutellaris trên
các khu vực bị lục bình xâm lấn. Đây là một
loài châu chấu nhỏ gốc từ Argentina thích ăn
lá lục bình… Kết quả rất khả quan.
Rùa nước ngọt là một trong những thú
vật thích ăn lục bình..
Phương pháp dùng thú vật để ăn lục
bình đã ‘tạo’ ra những sáng kiến kỳ dị và
‘độc đáo.. được ghi vào Lịch sử của Quốc Hội
Mỹ!..”Năm 1910, Tổ chức New Foods
Society đã đưa ra ý kiến và kế hoạch nhập
cảng hải mã (hippopotamus), từ Phi châu vào
Mỹ, rồi đem thả tại các sông, hồ Louisiana
để Hải mã ăn lục bình, sau đó dùng thịt hải
mã làm thực phẩm ! Dân biểu Louisiana, ông
Robert Broussard đã đưa ra Hạ viện Mỹ ‘Dự
luật nhập cảng Hải mã (Hippo bill H.R
26521), nhưng không được thông qua.. vì chỉ
thiếu.. Một phiếu!”
Xin lưu ý: Đây là Vidéo gif
sẽ tự động chuyển tiếp nhiều hình ảnh khác
nhau.
Jacinthe d’eau – Eichhornia
crassipes – Eichhornia à pieds épais – Pontederia
crassipes
(description de la plante)
(de la famille des Pontederiaceae –
Pontédériacées – Ordre des Liliales)
Inde du Sud : les Backwaters, l’immense zone
de canaux dans le Kerala.
Sử dụng lục bình
Trước những tác hại do Lục bình gây ra,
cùng với những khó khăn gặp phải để tiêu
diệt chúng, ngay từ cuối 1970s, Viện Hàn Lâm
Khoa Học Quốc Gia Mỹ (National Academy of
Science) đã tìm những phương thức sử dụng
lục bình , chuyển đổi chúng thành các nguyên
liệu làm phân xanh, nguyên liệu cung cấp khí
đốt, làm giấy, lấy sợi, làm nguồn
carbohydrates..
a- Lục bình nguồn năng lượng?
Dùng lục bình làm nguồn cung cấp năng
lượng sinh học (bioenergy) đã được nghiên
cứu và thử nghiệm tại nhiều quốc gia (kể cả
Việt Nam). Lục bình sinh sản dễ dàng và mau
lẹ nên có thể sẽ là một nguồn nhiên liệu
thích hợp để tạo năng lượng..
Một hecta lục bình trên mặt nước có
thể cung cấp được 70 ngàn mét khối khí đốt
sinh học (biogas). Năng suất tạo biogas thay
đổi theo từng nghiên cứu.
Theo Curtis và Duke: 1kg lục bình khô
cho 370l biogas, tạo năng lượng 22 ngàn
kJ/m3 (580 Btu/ft3), so sánh với Khí methane
nguyên chất (395 Btu).
Theo Wolverton và McDonald (Báo cáo
của NAS) thì 1kg lục bình chỉ cho 0.2m³
methane, tính ra cần đến 6000 tấn để tạo
được 70000m³ biogas.
Lục bình có thể dùng để tạo ethanol.
Tại Ấn Độ, mỗi tấn lục bình khô làm
được 50l ethanol; 200kg bã khô còn lại gồm
những chất xơ. Có thể ủ bã bằng vi khuẩn để
lên men: 1 tấn cung cấp được 26 ngàn ft3
biogas (600 Btu), trong đó methane chiếm
51.6%, Hydrogen 25.4% và Oxygen 1.2%..
Việc khai thác lục bình làm chất đốt bị
giới hạn, vì lục bình chứa lượng nước quá
cao, đòi hỏi chi phí chế biến, thu hoạch,
chuyên chở rất cao, không đáp ứng được lợi
tức kinh tế (so với các nguồn tạo khí đốt rẻ
hơn).
b- Lục bình làm phân bón và làm
cây thanh lọc nước.
Một số quốc gia, kể cả VN, đã tìm cách
dùng lục bình làm phân bón hữu cơ, phân bón
cải tạo pH của đất và phân bón cho các ao
nuôi thủy sản?
Rễ lục bình có khả năng hấp thu (hyperaccumulator)
các chất gây ô nhiễm trong vùng nước nơi
chúng mọc và tăng trưởng. Các chất gây ô
nhiễm bao gồm chì, thủy ngân, strontium 90
và cả những chất độc hữu cơ có thể gây ung
thư. Một số nghiên cứu ghi nhận lục bình
thanh lọc được đến 80% Nitrogen; 65%
Potassium, (các chất này hoà tan trong nước
nơi chúng sinh sống).
c- Lục bình làm nguyên liệu thủ
công nghiệp:
Xơ lục bình được phơi khô, bện thành
sợi, có độ bền gần như sợi bông, rồi sau đó
dệt thành đồ gia dụng, thảm.. Sợi lục bình
có khả năng chống nước tốt.
Tại Đông Phi châu, lục bình vớt từ Hồ
Victoria, được dùng làm nguyên liệu để chế
biến thành các vật dụng thủ công mỹ nghệ như
đan thành túi xách, dùng bện thành dây.
Tại VN, nhiều cơ sở thủ công tại Đồng
Tháp, Vĩnh Long, An giang dùng lục bình chế
biến thành vật dụng, bán sang Hàn, Nhật và
Âu châu..
Túi xách làm từ
lục bình
d- Lục bình làm thực phẩm:
Lục bình, cũng như nhiều loại rau
‘dân gian’ được dùng làm thực phẩm thông
dụng tại miền quê Nam bộ như:
