CÁ VỒ CỜ  (PANGASIUS SANITWONGSEI)

Trần Minh Quân

                                 

 

 

        Tuy cũng mang tên cá Vồ nhưng Vồ cờ hầu như khác biệt hẳn với Vồ đém, cá Vồ cờ cũng thuộc họ Pangasiidae và được xem là một trong những loài cá "khổng lồ" của dòng sông Mekong cùng với cá Tra dầu (Pangasianodon gigas), cá Hô (Catlocarpio siamensis), cá Đuối xiêm (Himantura chaophraya)..

 

 

 
 

 

     Cá vồ đém - Pangasius larnaudii          /  Cá tra dầu - Pangasianodon gigas

 

  

 

  
 

 

 Cá hô - Catlocarpio siamensis / Cá đuối xiêm - Himantura chaophraya
 

 

        Cá Vồ cờ còn tạo nhiều "huyền thoại" trong giới ngư dân và dân câu cá, đồng thời kèm theo những mê tín cùng  nghi lễ tôn giáo đáng chú ý..

        Cá đã được xếp vào loài đang có nguy cơ bị tuyệt chủng và đang được nghiên cứu để có thể sinh sản nhân tạo, hầu tạo lại giống cá quý và hiếm này..
 
Tên khoa học và các tên khác:

       - Pangasius sanitwongsei thuộc họ cá Pangasiidae.

       - Tên Anh Mỹ: Giant pangasius, Giant dog-eating catfish, Paroon shark.

       - Khmer: Po pruy

       - Lao: Pa leum, pa ling ;

       - Thái: Tepa, Lerm.

       - Tại Việt Nam: tên gọi là vồ cờ do vây lưng (hay kỳ) của cá vươn cao như ngọn cờ, khi cá bơi vây lưng rẽ nước giống như cá mập bơi ngoài biển.

       Tên "dog-eating catfish" là do cá có tập tính ăn thịt từ xác thú vật chết trôi trên sông, nhất là chó, đồng thời ngư dân thường dùng xác chết của chó con để làm mồi câu.

 

Vài đặc điểm sinh học:
 

                                                                                 
 

                       Cá vồ cờ - Pangasius sanitwongsei
 

 

        Thân dài, phần trước thân có tiết diện tròn, phần sau dẹp bên. Đầu dẹp bằng, rộng. Miệng rộng, răng nhỏ và mịn. Râu nhỏ: Râu mép kéo dài không đến cuối nắp mang, râu cằm ngắn hơn râu mép. Đuôi có cuống thon dài. Đường lưng tương đối thẳng chạy từ chót mõm đến gốc vây lưng. Đầu và mặt lưng của thân màu xám, bụng, uốn cong có màu trắng bạc. Da trơn, không vảy. Lớp da trên màng vây có những tế bào sắc tố sậm. Vây lưng dài và vươn cao: Các tia vây lưng, vây ngực và vây bụng đầu tiên kéo dài như sợi chỉ. Vây bụng có màng da màu đen. Vây hậu môn cũng có màng da giữa các tia 4, 5, 6, và 7 màu đen. Phần ngọn của vây đuôi cũng màu đen.
 
        Kích thước: Có thể dài đến 250cm, thường chỉ gặp ở cỡ 50cm. Vồ cờ được xếp vào loài cá lớn hạng thứ nhì chỉ kém Tra dầu (Pangasianodon gigas). Cá kỷ lục đánh bắt tại Loei, nặng đến 300kg.

        Vồ cờ thuộc loài cá dữ ăn thịt, thường ăn cá nhỏ và giáp xác, tuy nhiên cũng gặp khi ăn xác thú vật chết trôi trên sông. Thực phẩm của cá nhỏ phần chính là sâu bọ và ấu trùng của côn trùng..

Khu vực phân bố:

        Thủy vực Mekong và Chao Phraya. Theo các nghiên cứu của MCR, có lẽ có hai quần thể cá Vồ cờ riêng biệt sống tại lưu vực sông Mekong:

        - Quần thể  "miệt dưới" sinh sống trong khu vực từ đồng bằng sông Cửu Long (Việt Nam) cho đến phần phía dưới Thác Khone.

        - Quần thể  "miệt thượng"  chỉ tập trung vùng khúc sông Mekong phía trên thác, và phân bố tại vùng biên giới Thái-Lào, Myanmar.  

        Cá Vồ cờ không di chuyển qua vùng thượng Thác Khone, tuy nhiên có những mẫu cá đánh bắt được Ban Hang Khone, có thể do cá di chuyển tìm mồi, đa số là cá chép nhỏ có mặt trong vùng.

         Cả hai quần thể Vồ cờ đều đẻ trứng tại những khúc sông ở phía thượng nguồn nơi chúng sinh hoạt trong các tháng từ 5-7. Ấu trùng và cá con (cá bột) trôi xuôi theo dòng để đến những khu vực nơi chúng sẽ sinh sống.

         Quần thể phía Nam thường di chuyển ngược dòng vào cuối mùa nước lụt, khi nước bắt đầu rút xuống. Khi cá trưởng thành phát dục, chúng di chuyển về nơi đẻ trứng.

          Quần thể phía Bắc, rời khỏi vùng cư trú mùa khô, tại Xayaboury, ngược dòng đên vùng biên giới Lào-Thái. Tại Bokeo và Chang Khong, cá di chuyển về nơi đẻ trứng vào các tháng 4-5.

        Theo MRC, một số tác giả đã ghi lại về việc đánh bắt trong sách vở như sau:

         Smith (trong Fishes of Siam, 1945) cho biết: Trước 1920, cá Vồ cờ dài 3m rất thường gặp và đánh bắt được tại Thái. Cho đến 1945, cá bắt được chỉ dài đến 2.5m và chiều dài trung bình của cá bán tại Chợ ở BangKok là 40-60cm.

          Hiện nay, Vồ cờ được xem như đã bị "tuyệt tích" tại thủy vực sông Chao Phraya (Thái). Cho đến năm 1985, người câu cá vẫn còn câu được Vồ cờ, tuy rất hiếm trong vùng Chiang Khong. Năm 1987, cá con vẫn xuất hiện tại khúc sông Mekong dọc biên giới Thái-Lào, cá đánh bắt được cung cấp cho các bè nuôi. Ngư dân cho biết Vồ cờ hiện còn hiếm hơn là Tra dầu (P. gigas). Từ 2003, ngư dân tại Chiang Khong không bắt được con Vồ cờ nào nữa (tuy rằng trước đây cá thường xuất hiện trong khoảng các tháng 4 và 5.

          Tại Kampuchea, từ 1980 lượng cá Vồ cờ đánh bắt được đã giảm trên 60%, và đa số cá bắt được hiện nay chỉ là cá nhỏ. Các mẫu cá đánh bắt chỉ nặng 50, 60 và cao nhất là 80kg..

Các chương trình "bảo vệ" và "tái tạo" cá:

           Một số dự án đã được các Tổ chức Quốc tế như MRC (Mekong River Commission), WWF.. đưa ra để giúp bảo vệ cá khỏi bị tuyệt chủng như đặt các trạm thu mua cá, trả tiền cho ngư dân câu được cá và phóng thich trở lại dòng sông..

            Tổ chức ICUN đang xếp cá Vồ vào nhóm DD (Data Deficient) cần thâu thập thêm dữ kiện để có thể đưa vào danh sách cần bảo vệ (Endangered Species).

 

            Một số nghiên cứu nhằm cho cá sinh sản nhân tạo và nuôi trong các trại thủy sản. Một số cá con, do nhân giống đã được cung cấp cho giới nuôi cá cảnh, bán dưới tên "paroon shark", "hi-fin tiger shark" hay "hi-fin pangasius".

 

  

 

 

 

 

 

                                           
 

 

 

             Tại Việt Nam, một số cá Vồ cờ được ghi nhận là đang được nuôi tại các ao, trại tư nhân từ những cá bắt được ngoài thiên nhiên như:

        - Tại Long Xuyên (An giang), phối hợp với Bộ môn thủy sản ĐH An giang: Cá Vồ cờ khoảng 10 tuổi, nặng trên 23 kg..

        - Tại Hồ Ông Thoại (thị trấn Núi Sập, Thoại Sơn, An Giang) hiện còn một đàn 8 con nặng mỗi con khoảng 40kg, được thu mua từ ngư dân..

Huyền thoại về Vồ cờ :

         Cá Vồ cờ tạo nhiều huyền thoại cho ngư dân miền đồng bằng sông Cửu Long: Cá được xếp vào loại "thủy quái"..ăn thịt người..

         Đối với dân đánh cá trên sông, Vồ cờ là "hung thần": Chài dính Vồ cờ sẽ bị chúng lôi chài đi mất, còn giàn lưới nào bị Vồ cờ đi qua sẽ bị rách bươm..

         Tại rạch Cái Tắc (Cần Thơ) hãy còn câu chuyện truyền miệng về một cặp Vồ cờ to lớn, khi bơi trên sông tạo những đợt sóng lớn gây kinh hoàng cho ghe thuyền nhỏ trên sông, phá hại nhiều giàn lưới.. Có ghe chài thẩy lưới trúng vào chúng bị kéo chạy như bay trên sông, phải cắt bỏ lưới mới thoát chết.. Sau khi cặp Vồ cờ này bị bắn chết, dân làng chặt khúc cá về ăn.. thì thấy trong bao tử cá (?) có nhiều vòng vàng, bông tai, chuỗi hột..(?)

         Làng cá Phú Mỹ, Huyện Phú Tân (An Giang), cũng có câu chuyện về một con Vồ cờ, khi bị lưới, nặng khoảng 40kg, mổ bụng thấy nhiều cà rá, dây chuyền bằng vàng bạc.. khiến mọi người kinh hãi.. Vồ cờ tại vùng này được xem là "quái vật", ngư dân nào gặp nó là xem như mất của..

         Ngư dân Lào có tục lệ cúng tế "Thần sông" rất long trọng trước khi đi đánh bắt Vồ cờ, cầu Thần bảo vệ họ khỏi những tai nạn khi gặp loài "thủy quái" này..

Ẩm thực:

           Cá Vồ cờ do tính cách hiếm nên không được xếp vào loài cá có giá trị về kinh tế và thương mại. Tuy nhiên, cá đánh bắt lại được xem là "thực phẩm hảo hạng" vì hiếm khi được ăn.

           Tại Lào và Thái Lan, trong khoảng thời gian 1940-50, cá còn khá nhiều trên sông Mekong, không được ưa chuộng lắm có lẽ do đặc tính ăn xác thú trôi sông.. Ngư dân khi bán cá ngoài chợ thường chặt bỏ vây lưng để dễ bán cá hơn. Thịt của Vồ cờ được xem là  nhạt, nhiều mỡ và khó tiêu.

        Một món ăn đặc biệt của Hoàng gia Lào:

 

           Khoua Gnu Pa Leum được chế biến từ cá Vồ cờ: Cá, xắt miếng mỏng, trần nước sôi vừa chín, sau đó được trộn với hỗn hợp rau và gia vị (kheang hom), gồm ớt khô nướng, cà nướng, hành ta, tỏi.. sau đó chiên hành bằng mỡ heo và đảo chung tất cả..

 

                                                      Trần Minh Quân 5/2011
 

Tài liệu sử dụng:

- River of Giants: Giants Fish of the Mekong (WWF)

- Fish and Fish dishes of Laos (Alan Davidson)

- MWBP Giant Catfish Component, Final Report, Feb 2007

- Thai Red Data: Fishes (C. Vithayanon)