SAM : SINH VẬT KỲ LẠ, MÓN ĂN ĐẶC BIỆT
 

 

                                                  Trần Minh Quân

 

“Dính như Sam"

“Yêu nhau như vợ chồng Sam"
 

 

Download

 

Add to Drive

 

Save to Photos

 

Hình : Đôi Sam
 

 

      Dân ca Nam Bộ có bài Lý con Sam thiệt đặc biệt :
 

 

“ Sông sâu nước chảy có nguồn / Con sam có cặp theo luồng nước sông /

Hỡi ai biết cặp con sam / Mình đồng chân sắt mắt lại trên lưng /

Uống nước thôi cầm chừng / Đói no xin nhờ vợ ta đừng có theo ai /

Ấy là đôi cặp con sam / Sam ơi sam lội, sam vùi dưới sâu / “...

.. “ Ấy là duyên nợ con sam / Sam ơi sam lội cho chồng ấm no..”

 

Chuyện văn hóa về Sam :
 

 

  Câu đố dân gian: “ Chặt không đứt, bứt không rời

                                Phơi không khô, chụm không cháy..”    

                                                                     (là con gì?)

 

  Văn chương bình dân:
 

 

                  “Thà rằng ăn cá cho cam

                    Lấy khách, con phải để.. cái đuôi sam trên đầu..”

 

        (chế giễu kiểu tết tóc thành cái đuôi..của người Hoa, từ thời Nhà Thanh....)

                  

 

Scanning for viruses...

 

Add to Drive

 

Save to Photos

 

                                  Hình : Tóc.. đuôi sam

 

  Tỉnh Châu Đốc, Miền Tây Việt Nam có ngọn Núi Sam, còn gọi là Ngọc Lãnh Sơn, chỉ cao 284m, có nhiều chùa miếu nổi danh như Miếu Bà Chúa Xứ. Tên do hình thù của núi giống như con Sam quay về hướng Tịnh Biên.. và cũng có thể do ngày xưa khi núi còn chìm dưới biển là nơi tập trung sinh sống của Sam?

 

• Chuyện luật pháp Hoa Kỳ

 

  Sam, từng là chủ đề tranh chấp quyền hạn giữa Chính quyền Tiểu bang Virginia và Chính quyền Liên bang Hoa Kỳ. Tháng 10 năm 2000, theo yêu cầu của Cơ quan National Marine Fisheries Service (NMFS), Lực lượng Phòng vệ Duyên hải Mỹ (US Coast Guard) đã gửi chiến hạm đến vùng ven biển Virginia, để thi hành Luật của Atlantic States Marine Fisheries Commission (Ủy Ban Điều hành Đánh bắt Hải sản Ven Đại Tây Dương), liên quan đến việc đánh bắt và khai thác Sam (horseshoe crab) mà Tiểu bang Virginia không chịu tuân thủ, Theo luật, ngư dân Virginia có thể bị phạt đến 10 ngàn USD, cho lần vi phạm đầu tiên, dù chỉ bắt một con sam; khi tái phạm (lần 2), tiền phạt lên đến 200 ngàn và 10 năm tù. Sau cùng, đến ngày 23 tháng 10 Virginia chịu thua và đành chấp nhận điều lệ của Liên Bang về đánh bắt Sam.

 

   Ngày 5 tháng 2 năm 2001, Bộ Thương Mại Hoa Kỳ đã thiết lập một khu vực bảo tồn Sam, bao gồm 1800 dặm vuông, đặt dưới quyền sở hữu của Chính Phủ Liên bang, từ Nam Jersey xuống đến gần Ocean City (Maryland).

 

 

• Vài Đặc điểm sinh học :

 

   Tên gọi: Horseshoe crab: Limule, Crabe fer-à-cheval (Pháp) ; Kabutogani (Nhật); Tàu : hấu.

 

   Tên khoa học: Họ sinh vật Limulidae (tên cũ Xiphosuridae) gồm 3 chi, 4 loài

 

• Chi Limulus, loài  duy nhất Limulus polyphemus.

                              

                           

 

Download

                        Sam biển Limulus polyphemus
 

 

• Chi Tachypleus, 2 loài Tachypleus gigas và T. tridentatus.

                            
 

                                                    Tachypleus gigas
 

 

                                      
 

                                            Tachypleus tridentatus
 

 

• Chi Carcinoscorpus, 1 loài Carcinoscorpius rotundicauda.

                              
 

                            Carcinoscorpius rotundicauda
 

 

Đặc điểm chung của Các loài Sam (Đại cương)

 

     Trong giới sinh vật có một ngành (phylum) đặc biệt là Chelicerata. Đa số các ‘chelicerates’ sống trên đất liền như nhện, bọ cạp, mối, rận..; chỉ có 2 loài sống nơi biển cả là Sam và Nhện biển. Sam là một sinh vật tiền sử xuất hiện trên trái đất từ 450 triệu năm trước, qua được nhiều đợt gần tuyệt chủng và còn tiếp tục tồn tại đến nay; con Nhện biển thì lại kỷ quặc hơn vì chỉ có chân, mà không có thân!
 

                                          

                                Horseshoe Crab = Sam biển
 

 

 

   Gia đình Sam hiện chỉ có 4 loài: 3 loài sống vùng biển nước mặn;  một sống tại vùng nước lợ nơi cửa sông, rừng ngập mặn. Về phân bố địa lý có 3 loài sống ở Đông Nam Á, Mỹ châu chỉ có một loài nước mặn sống tại khu vực Đại Tây dương..

 

    Tất cả 4 loại Sam đều có cấu tạo cơ thể (morphologie) và sinh học tương tự như  nhau, và có một số chi tiết khác nhau về hình dạng để giúp phân biệt.

                                                                    

 

Download

 

• Cơ thể :

 

    Cơ thể Sam gồm 3 phần: Phần đầu gồm cả ngực ; Phần bụng và Phần đuôi. Ba phần này có khớp liên kết với nhau.

 

• Phần đầu-ngực của Sam có: giáp, mắt (gồm một đôi đơn và một đôi kép). Giáp (carapace) bao phủ phần lưng (hay phần trước của thân Sam) = prosoma ; và một phần của opisthostoma (phần sau của thân hay phần bụng).

 

- Prosoma có gắn 6 đôi ‘chi' gồm chelicerae (kìm nhỏ) và quanh miệng có 5 đôi chân vừa để di chuyển, vừa để bắt mồi. Riêng đôi chân cuối, lớn hơn, được dùng làm điểm tựa khi Sam đào hố để đẻ trứng.
 

 

- Opisthosoma mang 6 đôi chi, dẹp, trong đó một đôi là nắp sinh dục = genital operculum; còn 5 đôi có dạng chiếc lá, giữ vai trò hô hấp và để bơi.

 

     -     Đuôi là cơ quan tự vệ, có khả năng xoay mọi hướng, giúp Sam di chuyển nhanh và làm điểm tựa để Sam lật lại khi bị té ngửa. Đuôi còn gọi là telson, nhọn.

 

            (Sam rất hiền, không tấn công nên đuôi tuy sắc nhưng không dùng làm vũ khí).

 

                   Sam có thể tái tạo chân, càng sau khi bị rụng như Cua.

 

                      

 

Download

                                   Sam biển lộn ngược
 

 

   Nội tạng Sam:
 

 

      Sam có một ‘mề = gizzard' để tiêu hóa thức ăn. Các men tiêu hóa được tiết vào một ống ruột dài do một bộ phận gọi là hepatopancreas. Các bộ phận bài tiết chất thải là những hạch đồng trục, mở ra ngoài tại đáy của đôi chân thứ tư. Hạch thần kinh chính kết thành một vòng, bao quanh thực quản. Bộ phận sinh dục (gonads) chiếm gần như toàn bên trong thân..

 

• Sinh học:
   

 

      Sam thường sinh sống tại vùng ven biển, trong các vịnh hay đầm nước mặn (ngoại trừ loài Sam nước lợ), nhất là nơi tầng đáy có cát pha bùn, độ sau 4-10m. Sam bơi chậm và bò như cua (do đó có tên là.. crab). Tuy có thể bơi ngửa, nhỏ sức đẩy của các nắp mang, nhưng Sam thích chui dưới bùn, dùng đuôi và đôi chân sau cùng đẩy tới phía trước.. Sam cái thường lớn hơn Sam đực khoảng 30%

                              

 

Download

                                              Sam biển
 

 

   Khoảng tháng 4 đến tháng 8, Sam đực bơi vào bờ, dọc vùng bãi cát, chờ để chặn Sam cái. Sam đực dùng đôi chân-hàm để bám dính vào con Sam cái không rời  (Yêu nhau như đôi vợ chồng Sam). Đôi Sam cùng vào bờ, Sam cái mang con đực trên lưng, Sam cái dùng chân đào hố, sâu chừng 15cm, đẻ vào hố từ 200-1000 trứng, sau đó bỏ đi. Sam đực phun tinh trùng vào hố, để trứng thụ tinh. Sam đực 'lẻ bạn' cũng thường bơi theo đôi sam và giúp phóng tinh , để tăng thêm tỷ lệ thụ tinh cho trứng.
 

                              

 

Download

                                             Sam biển
 

 

    Thời gian giao phối, làm ổ, thường diễn ra khi triều lên, trong khoảng 3 ngày trước khi trăng tròn và kéo dài thêm 3 ngày sau đó. Trứng Sam lớn chừng 1-3mm, có nhiều tròng đỏ.. Sau khi giao phối, Sam đực dùng cát lấp trứng. Khi triều xuống, cát nóng sẽ giúp ấp trứng.. Sau 6 tuần, trứng nở thành ấu trùng, cỡ 5mm, không có đuôi.

 

   Sau khi qua 3 giai đoạn phát triển, Sam con có đuôi dài dần và trở thành như Sam trưởng thành, ở dạng thu nhỏ. Sau 16 lần lột xác, Sam trưởng thành và đến 3 tuổi có thể xác định được phái tính.

                                  

 

Download

                                     Sam biển lột xác
 

 

     Thức ăn của Sam là các nhuyễn thể nhỏ, sâu, trùng tơ, rong rêu.

 

    Sam không lột xác cho đến khi trưởng thành, nên vỏ thường bị các sinh vật đeo bám (epibionts=sống bên trên)), Loài chính bám bên ngoài vỏ Sam là các diatoms thuộc các loài Navicula, Skeletonema, có khi còn bị các sinh vật lớn hơn  đeo bám như sea anemone, sò-ốc nhỏ và cả rong, rêu. Sinh vật đeo bám bên ngoài, không gây tổn hại cho ký chủ bị bám (neutralistic);  sống bám có thể chỉ.. nhờ di chuyển, tuy nhiên cũng có thể gây những thay đổi bên ngoài vỏ của ký chủ.

                     

 

Download

 

 

                                       Con sam biển
 

 

• Những loài Sam :

 

1- Sam Đông Nam Á (Việt Nam) Tachypleus tridentatus
 

 

   Những tên khác: Sam đuôi tam giác, Sam Nhật, Sam Tàu.

 

  Vùng phân bố: từ Biển Đỏ, Ấn Độ dương đến Thái bình dương dọc ven biển Nhật xuống đến Việt Nam..

 

   Tại Việt Nam, Sam xuất hiện quanh năm từ Trà Cổ (Quảng Ninh), Nha Trang, Phan Thiết, xuống đến Cần Giờ (Vũng Tàu)..

 

   Tại Nhật, Sam sinh sống trong vùng biển Seto vào mùa Xuân nhưng ‘thiên di' về vùng các đảo Kyushu và Honshu để giao phối và đẻ trứng.

 

   Hình dáng chung bên ngoài trông giống như một chiếc mũ sắt, phần mai rất cứng, mình tròn dẹt… Đuôi có gờ, đầu nhọn, hình tam giác..

 

  Trọng lượng trung bình: Sam cái 1.5 đến 3.5kg; Sam đực 1-2kg.

 

2- Sam  Ấn độ - Thái bình dương  Tachypleus gigas.

 

   Phân bố tại những vùng biển nhiệt đới phía Nam và Đông-Nam Á châu, từ Vịnh Bengal qua Biển Đông, nhiều nhất tại Ấn Độ, Malaysia, Singapore, Indonesia, Thái, Việt Nam và Philippines.

 

   T. gigas sống tại vùng đáy có cỏ, cát và bùn, nơi độ sâu đến 40m, và là loài Sam duy nhất, thấy khi bơi trên mặt đại dương. Có thể sống tại khu vực nước lợ có độ mặn xuống đến 15 PSU, nhưng trứng chỉ nở ở trên 20 PSU..

 

    Kích cỡ chừng 50cm (cả đuôi), vỏ rộng chừng 26cm, chắc màu xanh lục. Tuy mang tên là ‘gigas' (khổng lồ) nhưng Sam Ấn,Thái lại có phần nhỏ hơn loài T. tridentatus (Sam đuôi tam giác). Nặng trung bình 1.8 đến 2kg.

 

   Chu kỳ sống của T. gigas tương đối dài và thay đổi qua nhiều trạng thái. Trứng nhỏ, đường kính cỡ 3.7mm. Thân Ấu trùng khi nở có 3 thùy, không đuôi lớn chừng 8mm. Sam đực trải qua 12 lần lột để trưởng thành về sinh dục; Sam cái qua 13 lần lột.

 

   Sam đực, có thể phân biệt với Sam cái, nhờ đôi càng trước rất ngắn.

 

   Đôi sam T.gigas không bao giờ rời nhau, Sam đực luôn bám dính sam cái! Tại Thái Lan, Sam đực được gọi là maeng da, tiếng lóng dùng gọi các tay ma cô, sống bám lưng các cô gái.. bất hạnh!

 

 

3- Sam Bắc Mỹ = Atlantic horseshoe crab. American horseshoe crab, Limulus polyphemus.

 

   (Limulus = askew ; polyphemus gốc từ Polyphemus,  người khổng lồ một mắt trong Thần thoại Hy lạp, vi Sam bị hiểu nhầm là chỉ có.. một mắt).

 

   Loài Sam duy nhất của vùng Đại Tây dương Bắc Mỹ, và vùng Vịnh Mexico, phân bố từ Maine xuống đến Mexico.

 

   Chiều dài có thể đến 60cm, tuy nhiên trung bình Sam đực khoảng 36-38cm và Sam cái 45-48cm. Tại Hoa Kỳ, độ lớn của Sam thay đổi dọc theo bờ biển đánh bắt từ Bắc xuống Nam : Sam tại Cape Cod, to nhất  60cm cả đuôi, nặng 4.8kg và tại Florida nhỏ nhất (đực 16cm/ cái 21cm)

 

4- Sam nước lợ : Con so , Mangrove horseshoe crab, Round-tailed horseshoe crab, Limule à queue ronde.. Carcinoscorpius rotundicauda.

 

             

 

Scanning for viruses...

 

Add to Drive

 

Save to Photos

 

                                 Phân biệt con sam và con so
 

 

   Sam đuôi tròn (con So) phân bố tại vùng biển nhiệt đới Đông Nam Á, Ấn Độ, Bangladesh và có thể gặp cả tại Philippines, Myanmar. Sam sống tại khu vực nước lợ nơi ven biển và cửa sông, nước cạn, có đáy bùn pha cát.

 

    Kích thước nhỏ nhất trong số 4 loài Sam; Con cái dài  trung bình 30-32cm (đuôi chiếm 16-19cm); bề ngang chừng 16-18cm. Sam đực nhỏ hơn 28-30cm (đuôi 15-17cm) và bề ngang vỏ 14-15cm.

 

     Thịt và trứng có thể chứa chất độc tetrodotoxin, có thể gây các trường hợp ngộ độc đến mức tử vong (xem phần ‘Nghiên cứu khoa học).

                           

 

Scanning for viruses...

 

Add to Drive

 

Save to Photos

 

 

 

                     Hình : Đuôi Sam và đuôi So

 

• Dinh dưỡng:

 

Thành phần có thể thay đổi, tùy loài và tùy nơi đánh bắt:

 

    Độ ẩm: 59,45-73.67 %

 

    Protein : 0.41-2.72% ;

 

    Chất béo : 14.62-38.24 % ; 

 

    Carbohydrates : 0.91-1.67%

 

    Tro : 2.09-9.30%

 

    Calorie : 134-241 tùy phần thịt hay trứng..

 

   Sam là một nguồn cung cấp kynuretic acid (KA), dùng trong thuốc dân gian, như thực phẩm chức năng, chất chống oxy-hóa..

 

                           (Theo Food and Humanity (Dec 2023)

                      https://doi.org/10.1016/j.foohum.2023.06.026

 

   T. gigas (đánh bắt tại Malaysia, chứa nhiều protein thô, chất béo, carbohydrates trong phần trứng (roe) hơn là trong phần thịt. Trong ‘roe' có nhiều khoáng chất (K, Ca, Na, Fe..) Roe cũng chứa nhiều acid amin, quan trọng nhất là leucine (7.2g/100g); Tỷ lệ palmitic acid (21%),stearic acid (19%), oleic acid (32.4%)

 

• Nghiên cứu Khoa học:

 

Một số nghiên cứu Y-Dược về Sam:
 

 

• Sam và Siêu vi HIV: Nghiên cứu tại ĐH Dược Athens (Hy Lạp) ghi nhận các peptides như tachyplesin và polyphemusin, trích từ máu Sam, có các hoạt tính chống siêu vi HIV  (Currents topics in Medicinal Chemistry Số 13-2003).

 

• Sam và Ung thư:

 

- Nghiên cứu tại Khoa Ung-bướu Lombardi Cancer Center , ĐH Y Khoa Georgetown (Washington DC) ghi nhận tachyplesin, một peptid kháng sinh, trích từ leukocytes máu Sam, có tác dụng ức chế sự tăng trưởng của các tế bào ung thư tuyến tiền liệt. Tachyplesin tác động bằng cách khởi động các Caspase-9, Caspase -8, Caspase-3 và một số ligand Fas, liên hệ đến tiến trình apoptosis (gây tế bào tự hủy) nên  có thể làm tế bào ung thư ngừng tăng trưởng  (Cancer Research Số 15-2001).

 

- Nghiên cứu tại ĐH Thiên Môn, Phúc Kiến, ghi nhận tachyplesin có tác động gây biến đổi cơ cấu của tế bào ung thư bao tử, loại carcinoma (giòng BGC-832). Sự biến đổi này có thể làm ngừng hay chậm sự phát triển của tế bào ung thư (World Journal of Gastroenterology Số 6-2000).

 

      -   Tachystatin A:
 

 

   Tachystatin A, một peptid kháng sinh, trích được từ máu Sam, công thức được xác định tại ĐH Hokkaido (Nhật), có cơ cấu phân tử rất giống với chất độc Omega-agatoxin IVA, ly trích từ nhện độc.Chất độc thuộc loại' chặn kênh calcium, có hoạt tính chống nấm gây bệnh. Các tachystatins A, B, C đều có hoạt tính kháng sinh chống các vi khuẩn gram (-) và (+). Tachystatin C được xem là có hoạt tính mạnh nhất. Các tachystatins kết bám vào chitin.

 

                     https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10473569/

 

* Ngộ độc do ăn So :

 

   Nghiên cứu tại Thái Lan ghi nhận: Tùy mùa (?) So đánh bắt tại Thái có thể chứa độc tố gây ngộ độc (có thể gây chết người). Trứng So có chứa tetrodotoxin (TTX) như trong gan cá nóc, chất độc này tác động lên hệ thần kinh trung ương và chịu nhiệt độ cao nên không mất độc tính dù nấu chín. Bài báo cáo ghi nhận 71 trường hợp ngộ độc tại Chonburi trong đó 2 người thiệt mạng và 19 người phải dùng máy trợ thở..

 

 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9629077/

 

                                 

 

Scanning for viruses...

 

Add to Drive

 

Save to Photos

 

                         Hình: Phân biệt Sam và So

 

Nghiên cứu về mắt Sam :
 

 

      Mắt của Sam đã được được dùng làm chủ đề nghiên cứu về thị giác. Giải Nobel Y học năm 1967, được trao tặng cho BS Keffer Hartline về các nghiên cứu hệ thống thần kinh thị giác (có sự đóng góp một phần do các khám phá về mắt của Sam).

 

     Trên prosoma của Sam, mỗi bên có một mắt kép chịu trách nhiệm về thị giác đơn sắc. Mắt kép này gồm 5 mắt  đơn phân bố trên trên vỏ  (2 median, 2 lateral và 1 endoparietal), và 2 mắt đơn khác phía dưới, ngay trước miệng (ventral eyes), có nhiệm vụ định hướng cho Sam khi bơi.

 

                         

 

Scanning for viruses...

 

Add to Drive

 

Save to Photos

 

 

                           Hình: Vị trí các mắt của Sam

 

   Mỗi mắt kép có khoảng 100 thụ thể gọi là ommatidia, là những cơ cấu phức tạp có đến 300 tế bào. (xem bài Chuồn chuồn) Các ommatidia này được sắp xếp không theo trật tự nào (như kiểu bình thường thành 6 cạnh nơi côn trùng thân có đốt). Mỗi ommatidium liên hệ với một thần kinh riêng, hơn nữa sợi thần kinh lại to lớn và dễ tiếp cận nên các nhà nghiên cứu có thể đo và quan sát được trực tiếp các luồng thần kinh thị giác khi chịu kích ứng của ánh sáng. Các nhà nghiên cứu cũng quan sát được hiện tượng inhibition latérale (ngăn  cản vùng nhìn bên cạnh của thị giác)'.

 

  Các thực nghiệm khác giúp chứng minh là các  Sam đực đã dùng ánh sáng và cảm nhận về hình dáng để tìm được 'bạn tình' cả ban ngày lẫn ban đêm..Mắt ‘bên cạnh' của Sam có độ phân giải hình ảnh lên đến 40 X 25 pixels.

 

Nghiên cứu về máu Sam :
 

 

    Máu Sam (như máu các nhuyễn thể) có một protein chứa đồng’ hay hemocyanin với nồng độ khoảng 50g/ lít. Máu các sinh vật này không có hồng cầu hemoglobin.

 

   Hemocyanin không màu khi bị khử oxy, nhưng đổi thành màu màu xanh lam sẫm khi được ‘gắn' oxy. Máu lưu thông trong cơ thể của chúng, khi sống tại các môi trường ít oxy, có màu vàng-nhạt, xám-trắng nhưng sẽ chuyển sang màu lam-sẫm khi chúng tiếp xúc với không khí.. Hemocyanin chuyển vận các dịch ngoại bào..

 

    Máu Sam chứa loại tế bào máu đặc biệt amebocytes, có vai trò quan trọng trong việc phòng vệ Svam chống lại các tác nhân gây bệnh xâm nhiễm . Amebocytes chứa các hạt, và trong hạt có một yếu tố giúp đông máu coagulogen; yếu tố này được phóng thích ra ngoài tế bào khi có sự xuất hiện của các endotoxins do vi khuẩn tiết ra..

 

   Sam không có khả năng miễn nhiễm cảm thụ, nên coagulogen là tác nhân bảo vệ Sam chống nhiễm trùng.

 

• Công dụng

 

1- Công nghệ sinh học

 

   Sam là một trong những ‘công cụ' quan trọng trong Công nghệ thử nghiệm y học. Một hoạt chất ly trích được từ tế bào amoebocytes trong máu Sam, đã là một cấu tử quan trọng của Test Limulus amebocyte lysate (LAL), thử nghiệm để phát hiện và định lượng các endotoxin vi khuẩn có thể có trong các dược phẩm và  giúp xác định, tìm ra một số bệnh do nhiễm khuẩn. Trong thập niên 1950s, Frederick Bang và Jack Levin đã quan sát thấy Protein trong tế bào máu Sam, đóng cục ngay khi tiếp xúc với endotoxins của các vi khuẩn như E. coli, Salmonella).

 

    Công việc khai thác nguyên liệu thô, dùng cho Test LAL, liên hệ đến hoạt động đánh bắt Sam trong thiên nhiên và trích máu Sam. Mỗi năm, riêng tại Hoa Kỳ có trên 500 ngàn con Sam bị đánh bắt dọc duyên hải Đại

Trần Minh Quân