Tảo xoắn hay tảo lam (Spirulina)
 

 Trần Minh Quân

 

                                                       Rong biển
 

• Đại cương

   Tên Spirulina, không phải là một tên khoa học, dùng để gọi Sinh khối (biomass) của ngành (phylum) cyanobacteria (tảo lam-lục=blue-green algae). Chi Arthrospira của  phylum này, có 3 loài : Arthrospira platensis; A. fusiformis và A. maxima..

   Tảo spirulina có thể dùng làm thực phẩm cho người và động vật., nuôi cá và gia cầm.

    

                                                                            La Spiruline     

• Vài giòng lịch sử

   Spirulina, từng là một nguồn thực phẩm của người Aztecs (Trung Mỹ thế kỷ 16), thu hoạch tại vùng Hồ Texcoco (Meico) được bán thành dạng bánh (quân sĩ của Cortes gọi theo tên Aztecs là tecuitlatl.
 

                                   
 

                                                     La spiruline cultivée chez les Aztèques

   Các nhà nghiên cứu Pháp (1960s)  tìm thấy Spirulina rất nhiều tại Hồ Texcoco, nhưng không nhắc gì đến việc người Aztecs dùng làm thực phẩm(?)

                                                 

                                                            Tecuitlatl, superalimento Azteca

     Danh từ tecuitlatl chỉ được Nhà nghiên cứu về Nấm, người Bỉ , Pierre Dangeard, nhắc lại khi mô tả một loại bánh gọi là dihe , thực phẩm của thổ dân Kanembu thu hoạch spirulina tại Hồ Chad (Chad cũng là tên một nước Phi châu). Dangeard khi nghiên cứu mẫu dihe đã xác định là được làm từ một loài tảo lam-lục tại Hồ Chad.

                                          

                               

                A look at Dihé, the Chadian superfood used to fight malnutrition.

      1964-1965, nhà thực vật Jean Leonard xác nhận dihe làm từ spirulina.. và tìm hiểu được các điều kiện, môi trường sinh sống của spirulina, để sau đó phát triển rộng việc nuôi trồng từ 1970s.

      Điểm đặc biệt  là hai nền văn hóa hoàn toàn khác nhau, ở cách xa nhau hàng chục ngàn cây số.. đã cùng khám phá và biết dùng spirulina làm thực phẩm?

 

• Vài đặc điểm sinh học:

Các loài A. maxima và A. platensis, trước đây được xếp vào loài (genus) Spirulina nhưng sau đó tên Spirulina dành để gọi sinh khối khô của A. platensis.

   Arthrospira, thuộc giới vi khuẩn có khả năng quang hợp (gồm các nhóm Cyanobacteria và Prochlorophyta); sống tại các vùng nước lợ , kiềm và mặn, trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.

• A platensis phân bố chính tại Phi châu,  Á châu và Nam Mỹ.
   

   

           Algue arthrospira platensis -                 Arthrospira platensis vue au microscope optique.

• A. maxima, gặp tại Trung Mỹ: California và Mexico.

  Chi Arthrospira là những cyanobacteria hình sợi xoắn quay về bên trái như lò xo,  sống trôi nổi, dạng ống do nhiều đơn tế bào tạo thành, lớn chừng 0.25mm (chỉ thấy được dưới kính hiển vi).

  Tảo sống tự nhiên nơi các vùng nước có độ pH cao (8.5) chứa nhiều carbonate và bicarbonate, nhiệt độ khoảng 30°C, tự tạo thực phẩm không cần năng lượng và nguồn carbon.. Tảo có thể làm nước nơi chúng sinh sống đổi thành màu xanh-lục do các sắc tố chlorophyll và phycocyanin.

    Spirulina hiện được nuôi trồng trong các bồn lớn chứa môi trường nhân tạo tại Nhật, Hàn, Tàu..

          

 

                                   La culture de la spiruline se développe.

• Thành phần Dinh dưỡng và Hoạt chất

                 Bảng thành phần dinh dưỡng theo

                     Whole Foods Companion (Dianne Onstad) trang 496.

            

              
 

* Tóm lược:

  Spirulina khô chứa khoảng 65-70% chất đạm thô, 24% carbohydrate, 8% chất béo, nhiều vitamin nhóm B, Vitamin E, Beta-carotene và Zeaxanthin..

• Thành phần chất đạm của Spirulina: 22 acid amin (47% là những acid amin căn bản như phenylalanine, lysin, threonine..

• Spirulina, tuy là một nguồn cung cấp chất đạm cao, gốc thực vật, nhưng 15% protein thô từ spirulina lại do các nitrogen không là protein!

• Chất béo: 100 gram spirulina khô có 7.72g chất béo, trong đó

    bão hòa (2.65g) ; chưa bão hòa một nối đôi (0.675g), nhiều   nối đôi (2.08g).

Trong Acid béo chưa bão hòa nhiều nối đôi, nhiều nhất (25-30%) là gamma-linoleic acid (GLA), một acid béo loại Omega-6.

   Spirulina có hàm lượng Sắt khá cao 300-400 ppm (tính theo trọng lượng tảo khô) có tính sinh-khả-dụng cao. 10g spirulina/ngày cung cấp 1.5 đến 2mg Sắt dễ hấp thu.

• Nghiên cứu dược học

   Spirulina đã được nghiên cứu về một số hoạt tính sinh học, tuy nhiên, cho đến nay chưa có những bằng chứng xác thực để Y giới chấp nhận. PubMed đã liệt kê đên trên 2000 bài viết về Spirulina.

• Tác động của C-Phycocyanin: Đây là chất đã được mô tả rất chi tiết và khá đầy đủ trong 

“Medical Application of Spirulina platensis derived C-Phycocyanin" Số May, 11, 2016 của Evidence Based Complementary and Alternative Medicine..

   Các hoạt tính có thể gồm:

• Trị viêm mũi và Suyễn

  Một số kết quả nghiên cứu cho rằng  C-phycocyanin có thể ngăn cản sự phóng thích histamin từ các mast-cell (dưỡng bào?) và ngăn ngừa sự tăng phóng thích Immunoglobulin-E. Journal of Nutraceuticals Functional Medical Food, 3-2001 ghi nhận một thử nghiệm nơi bệnh nhân bị suyễn nhẹ cho thấy có các cải thiện về chức năng của phổi, các thông số sinh hóa trong thử nghiệm liên hệ đến sưng mũi (sinusitis) đều khả quan hơn..

• Hoạt tính kháng sinh

  Spirulina và các hợp chất dẫn xuất được nghiên cứu về tác động kháng sinh:

• Nước chiết calcium-spirulan (một hợp chất loại polysaccharide có gắn thêm nhóm sulfate), can thiệp vào khả năng tái phân lập của nhiều siêu vi như Herpes simplex, Cytomegalovirus (siêu vi gây bệnh quai bị, siêu vi gây sởi, siêu vi cúm. Nước chiết spirulina cũng giúp chặn sự xâm nhập của HIV vào tế bào (thử  trong ống nghiệm).. Spirulina cũng có tác động trên các Enterovirus (Journal of Virology - 70/2003).

• Ung thư và Miễn nhiễm 

  C-phycocyanin, tùy liều sử dụng, có thể ngăn chặn sự phát triển của các tế bào ung thư loại HeLa và loại Leukemia myeloid;  có thể khởi động tiến trình apoptosis để tế bào ung thư tự hủy.

  Thử trên chuột bị gây ung thư gan, C-phycocyanin  giúp kéo dài thời gian sinh tồn, tăng tỷ lệ sống sót; làm ‘giảm khối lượng của' tế bào ung thư?

    Thử nghiệm tại Ấn độ, Spirulina giúp làm lành các vết lở trong miệng nơi người bị leukemia do nhai thuốc lá.

   Thử nghiệm nơi thú vật ghi nhận Spirulina và các dịch chiết giúp gia tăng hoạt động miễn nhiễm, tăng hoạt động thực bào, tăng các lượng Interleukin và Interferon (Journal of Medicinal Food 3-2010).

• Spirulina và Dinh dưỡng

    Cho đến nay, Spirulina chưa được FDA xem là một thuốc trị bệnh tại Hoa Kỳ và chỉ được dùng làm Sản phẩm hỗ trợ sức khỏe (Health supplement) hay Thực phẩm chức năng (Functional food).

       Nghiên cứu của FAO ghi nhận:

• Thực đơn có thêm spirulina, dùng trong 8 tuần, giúp làm lên cân và tăng mức hồng cầu nơi trẻ em suy dinh dưỡng tại Burkina Faso ( một quốc gia nghèo đói tại Tây Phi châu.) Kết quả này cũng xảy ra nơi trẻ em suy dinh dưỡng do nhiễm siêu vi HIV.

• So sánh giữa các nguồn cung cấp protein tương đối rẻ tiền như đậu nành, kết quả không khích lệ: Dùng Spirulina làm thực phẩm cho trẻ suy dinh dưỡng và thiếu ăn trong lứa tuổi 5-15 tháng so sánh với sữa bò, sữa đậu nành..:

- TỶ lệ protein có thể tiêu hóa: spirulina 60%; sữa đậu nành 70%

- Lượng Nitrogen được giữ lại trong cơ thể: spirulina 40%; sữa đậu nành 30%

Nhưng khi tính theo giá sản xụất (gram-for-gram) của một đơn vị protein thì protein từ spirulina lại giá cao hơn so với protein từ đậu nành!

• Chương trình bảo trợ của FAO, dùng spirulina để tăng dinh dưỡng cho trẻ em tại Ấn Độ, Việt Nam (2005) , Peru không được tiếp tục sau thời gian thử nghiệm.

   Spirulina, đã được nhiều Nhà Sản xuất Health Food quảng cáo như một Sản phẩm giúp làm giảm cân, do có chứa nhiều phenylalanine (từ 2.6 đến 4.1gram/100 gram tảo). FDA không chấp nhận tác động của phenylalanine về giảm cân. và không cho phép quảng cáo về tác dụng này. Hoạt tính này, được một số nhà nghiên cứu cho rằng phenylalanine, có thể tác động vào não bộ, ngăn cản cảm giác thèm ăn, do đó sẽ giúp giảm cân.

    Spirulina cũng còn được quảng cáo là có chứa Vitamin B12, hiện tượng rất hiếm trong giới thực vật ! FDA và USDA đều không công nhận ! vả USDA không liệt kê B12 trong Bảng thành phần dinh dưỡng của Spirulina.

   (Một bài báo tại VN trong Báo mạng DanTri.com ngày 19 tháng 6-2007, không rõ từ tài liệu nào?, đã ghi Spirulina chứa lượng B12 cao gấp 2 lần gan bò ?!)

   Về phương diện Dược học: Spirulina có chứa những hợp chất Cobamide ( xếp vào các pseudo vitamin B12; B12 giả), kiễu như methylcobalamin; không có hoạt tính sinh học khi đưa vào cơ thể PubMed; PMID : 17959839).

   

• Phong trào ‘Thực phẩm chức năng'

   Spirulina đã tạo ra một ‘phong trào' với rất nhiều quảng cáo về các tác dụng ‘không bằng chứng’ để chứng minh thật sự hữu hiệu, Nhiều quảng cáo, trong mục đích thương mại, để bán sản phẩm, khiến FDA, USDA và các Tổ chức Khoa Học về Dinh dưỡng đã phải can thiệp. Các sản phẩm spirulina khá đa dạng như viên nang (capsules), viên nén (tablets), bột khô .. Spirulina được pha trộn vào nhiều loại thực phẩm, nước uống ‘tăng năng lượng' , ngay cả các  energy bars, smoothies.. Trên Internet có đến hàng trăm “Cơ sở’.. bán các sản phẩm về spirulina! Tuy nhiên Phong trào ‘Spirulina' đang đi vào.. quên lãng?

   * Quảng cáo ‘tăng uy tín’ cho Spirulina khi NASA nghiên cứu sử dụng Spirulina như ‘thực phẩm bổ túc trong các chuyến bay dài ngày vào vũ trụ như bay đến Hỏa tinh (Mars).. do spirulina có thể sinh sôi mà không cần đất và nước!

• Do quảng cáo ‘không chính xác’ về Spirulina có chứa B12, Tổ chức American Dietetic Association đã phải lên tiếng phủ nhận (2009).

• European Food Safety Authority (2013) đã bác bỏ các ‘quảng cáo' cho rằng spirulina ‘có lợi' cho người tiểu đường (?).

• Các ‘quảng cáo' về tác động của Spirulina trên HIV như giảm nguy cơ tử vong, tăng trọng và ngăn siêu vi khuẩn xâm nhập đều bị bác bỏ vì không bằng chứng khi thử nghiệm.

 

    Cần lưu ý là “Thực phẩm chức năng' không buộc phải theo các quy định và luật lệ (như thuốc) của FDA nên ‘không bảo đảm’ về các chất (?) như ghi trong thành phẩm quảng cáo!

   Tại Việt Nam, chạy theo ‘trào lưu' Thực phẩm chức năng, cũng có những ‘nghiên cứu' cấp Nhà nước ?! (1985-1995) từ Trung ương đến địa phương như cấp Thành phố, có những ‘quy trình' sản xuất spirulina nuôi trong các bể chứa bằng xi-măng, dùng CO2 công nghiệp tạo nguồn carbon..

    Một loạt cơ sở sản xuất đã được xây dựng; nhiều sản phẩm được đưa ra thị trường như của Trung Tâm Dinh dưỡng TP HCM; của Công Ty Nước suối Vĩnh Hảo và cũng có cả  các sản phẩm của Ngành Dược như của Xí nghiệp Dược 24!

     Tiến Sĩ & BS Trần Đình Toán, Ủy viên Ban Chấp Hành Hội Dinh dưỡng VN (?) viết:  (Dân Trí.com.vn 19/06/2007)

.. “ Cho đến nay, nhiều cơ sở nuôi trồng sản xuất và chế biến các sản phẩm từ tảo spirulina đã được thành lập với công nghệ nuôi tảo trên các bể nông bằng xi măng, sử dụng khí CO của công nghệ, tạo nguồn carbon. trực tiếp lấy từ các nhà máy bia, cồn, rượu.. nén hóa lỏng vào bình chứa. Đó là các cơ sở như Vĩnh Hảo (Bình Thuận), Châu Cát, Lòng Sông (Thuận Hải), Suối Nghệ (Đồng Nai), Đắc Min (Đắc lắc)...”

     Ông Toán cũng ghi thêm:

..”Ngoài các sản phẩm Spirulina nhập cảng từ Thái Lan, Tàu.. các sản phẩm được chế tạo từ spirulina tại VN cũng xuất hiện càng ngày càng nhiều và đa dạng.. Trước đây đã có bột dinh dưỡng Enalac, Sonalac (5% tảo), viên nang Linaforce của TT Dinh dưỡng TPHCM; Lactogyl và Linavina của Xí nghiệp Dược 24 TPHCM; viên Spirulina của Công ty Nước suối Vĩnh Hảo.. nay có thêm các sản phẩm của Công ty DETECH (Viện Khoa Học và Công Nghệ VN).. như Spira@B; Spira@HA,..v.v..

     Phong trào Spirulina tại VN sau đó cũng ‘âm thầm' thu hẹp và biến dần trên thị trường?

   Tháng 5-2022 Tạp chí Sức Khỏe & Đời sống của Bộ Y Tế VN loan tin: “Vừa bị cảnh báo, sản phẩm DAVI SUKI của Công ty Cổ phần Công Nghệ Quốc Tế Đại Việt (Hà Nội).. vẫn ngang nhiên quảng cáo gây hiểu lầm như..thuốc chữa bệnh?

    (Bộ Y Tế VN cảnh báo, nhưng Sản Phẩm Spirulina của Công Ty Đại Việt.. không quan tâm? trong quảng cáo còn ghi được FDA công nhận ?? và ghi trên nhãn thành phẩm các tác dụng chữa bệnh “thần kỳ").

                              

 

                                                   DAVI SUKI .. trị bách bệnh?

 

• Công dụng vả Lưu ý:  

• Độc tính?

   Spirulina là một vi khuẩn loại cyanobacterium, là loài có thể tạo các độc tố như microcystins. Một số thực phẩm chức năng (có spirulina) đã bị tìm thấy là nhiễm microcystins (đặc biệt là tại Oregon 2018) Microcystins có thể gây ra các khó chịu cho đường tiêu hóa (bao tử-ruột) như tiêu chảy, đầy hơi, khó tiêu, nhức đầu, đau bắp thịt, toát mổ hôi..  Dùng tảo bị nhiễm liên tục trong thời gian kéo dài, có thể bị hư hại gan..

    Tuy nhiên, các hợp chất gây độc chưa hẳn do spirulina tạo ra, nhưng cũng có thể bị nhầm lẫn với các loại tảo lam-lục khác?..

   - Nhiễm độc do kim loại nặng có thể có trong spirulina cũng là một vấn đề được báo động. Cơ Quan An toàn Thực Phẩm Tàu đã cảnh báo là Sản phẩm Spirulina của Tàu sản xuất có thể có Chì, Thủy Ngân, Arsenic.. quá mức cho phép. Thậm chí có mẫu chứa đến 5.1 ppm Chì? (cmhi.com.hk; Nov 8, 2022). Dùng 20g spirulina mỗi ngày có thể vượt mức tối đa an toàn của thủy ngân (180 mcg/ ngày).

   - Phenylalanine cũng cần lưu ý nơi người có bệnh di truyền phenylketonuria….

    - Spirulina có thể có ảnh hưởng đến các thuốc chống đông máu..

• Công dụng:  

Spirulina có thể dùng trong thực phẩm gia súc và trong công nghiệp nuôi thủy sản:

• Có thể trộn thêm 10% tảo trong thực phẩm nuôi gia cầm, nhưng chỉ trộn dưới 4% khi nuôi chim cút. Khi thêm 40g tảo vào 1kg thực phẩm nuôi gà con (nở 16 ngày đến 21 ngày), thịt gà có màu vàng-đỏ, có thể do zeaxanthin trong tảo. Heo và thỏ cho ăn thêm 10% spirulina trộn trong thực phẩm nuôi,  có thể tăng trọng và tăng sữa.

• Về nuôi thủy sản: spirulina đã được dùng  để nuôi cá striped jack, cá chép, red sea bream, cá rô phi, cá râu mèo=catfish.. và nuôi tôm, bào ngư.. Lượng tối ưu là 2%  trộn thêm vào thực phẩm cho ăn / mỗi ngày..

 

                                       Trần Minh Quân 10/2023