Collagen và Thuốc Nam
 

Cao xương động vật

                                               Trần Minh Quân

 

                            
 

                                         Cao xương động vật

   Sau các bài về Collagen trong ăn uống, về tác dụng về da.. liên hệ với Gelatin.. nhiều Vị độc giả có gửi đến câu hỏi về collagen trong Đông dược? TMQ xin trình bày thêm về ‘Món thuốc Nam' độc đáo mà hoạt tính chính là Collagen : Cao động vật.

  Các loại Cao trong bài chỉ là những thông tin tóm lược vì.. mỗi loại Cao có thể là một chủ đề của từng bài riêng biệt..

• Định nghĩa thuốc Cao:

Theo các dạng thuốc Bào chế theo Đông dược (daibio.com) :

"Thuốc Cao" :

• là loại thuốc chiết xuất hoạt chất qua dung môi rồi cô đặc lại. Thuốc cao có nhiều loại: Cao lỏng, cao mềm, cao dẻo, cao khô dùng để uống trong; có loại thuốc cao dùng ngoài như cao dán, cao thoa..

   Phạm vi bài này là do chủ đề Collagen, nên xin chỉ  bàn giới hạn trong các loại  Cao nấu từ xương và Da ..

“ Cao dẻo : thể chất dẻo như kẹo mạch nha có tỷ lệ nước 12-15%, khó tan trong nước như Cao Ban long (gạc nai); cao Hổ cốt (xương cọp)..”

   Cao Quy bản, nấu từ  yếm rùa được xếp vào loại cao mềm chứa khoảng 20 % nước.

   Riêng  A giao là loại cao nấu từ da lừa (xương lừa bị xem như phế phẩm).

• Cách nấu cao:

• Truyền thống:

Viện Dược liệu VN ghi những phương thức nấu cao xương động vật (có những thay đổi tùy loài thú), tuy nhiên nguyên tắc chung là:

• Sửa soạn xương: Rửa sạch phần thịt còn bám trên xương thú ; ngâm rượu tẩm gừng..

• Nấu nước sôi , sấp nước trong 24 giờ, sôi liên tục. Chắt lấy nước đầu.

• Thêm nước và tiếp tục nấu để lấy nước thứ hai, thứ ba..

• Góp các nước lại và cô đặc thành dạng mong muốn.

• Tân tiến:

  Bằng sáng chế CN103110664A của Tàu, nộp trình “World Wide Applications" về chế tạo Cao, đặc biệt là A-giao (có thể áp dụng cho các loại xương thú) gồm các công đoạn “cơ khí hóa' như dùng men protease, lipase.. để thủy phân xương thú ở nhiệt độ thấp (80 độ C), sau đó chiết lấy dịch và cô đặc trong hệ thống chân không, cắt thành bánh và đóng gói tự động..

 Với phương pháp này “Cao" công nghiệp  giữ nguyên vẹn được các protein thủy giải từ collagen như các elastin, laminine, mucin .. bị phân hủy khi nấu liên tục quá lâu (?) đồng thời theo đúng các đòi hỏi về..vệ sinh thực phẩm (!)

• Collagen và Cao:

   Thuốc ở dạng Cao=glue, từ Hán việt là jiào (Giao) được sử dụng phổ biến trong Thuốc Nam. Sách thuốc cổ của Tàu chỉ ghi hai loại “giao" là A-giao và Lộc giác giao, còn các xương thú vật như cọp, ngựa.. được dùng ở dạng phơi khô, tẩm thêm dược liệu rồi sao và tán thành bột..

   Nam dược dùng nhiều loại Cao nấu từ xương thú: đủ loại từ cọp, khỉ, ngựa.. đến mèo, (riêng xương gà, vịt nấu chín, hầm nhừ..lại không cho là cao)! cô đặc thành viên ‘bouillon” (viên cốt)  cũng là một dạng.. cao?

    Collagen trong xương và da động vật, khi hầm và nấu lâu, bị biến đổi thành dạng hydrolyzed peptid và thường gọi là gelatin.

• Đặc điểm vài loại Cao:

• Cao Ban long:

  Theo định nghĩa cùa Viện Dược liệu VN: Cao ban long hay lộc giác giao là một loại cao nấu từ sừng hoặc gạc hươu và nai đã già.

• Sừng (Antler) non của hươu gọi là nhung hươu hay lộc nhung  (Velvet Antler); sừng non của hươu sao = hoa lộc nhung.

• Sừng non của nai = nhung nai hay mê nhung.

• Sừng già hay gạc của hươu gọi là lộc giác : Cao nấu từ sừng hay gạc = Lộc Giác giao.

  Từ Hươu và Nai, Đông dược có nhiều vị thuốc khác nhau, hầu như sử dụng mọi bộ phận của thú làm thuốc như thịt, gân, máu… quan trọng nhất là nhung. Riêng về sừng hay gạc có cao ban long và lộc giác sương.

• Lộc giác sương là xương nướng đen, tán thành bột.

                

 
 

Thành phần hóa học  (Viện Dược Liệu):

  “Nhung và gạc hươu nai chứa (%): protid (52,5); lipid (2.5); chất keo=keratin; Muối khoáng (34); gồm calcium và ammonium dưới dạng phosphat, carbonat; Fe; Mg.. và một nội tiết tố gọi là Lộc nhung tinh.

  Cũng theo Viện dược liệu VN thì

• Cao ban long có vị ngọt, mặn; tính ấm có tác động bổ trung, ích khí, cầm máu, hoạt huyết, giảm đau.

• Cao ban long chữa suy nhược cơ thể, thổ huyết, nôn ra máu, tử cung xuất huyết, kinh nguyệt nhiều, lở loét, sưng nhức..

   Các nghiên cứu khoa học tập trung vào Nhung (sừng non) của hươu, nai.. được thực hiện khá nhiều tại Liên xô (cũ), Hàn, Tàu (các Quốc gia này không dùng dạng cao nấu từ sừng già như Việt Nam).

  Thành phần Nhung (theo Nutrition Science News; Vol 5, No 3 March 2000 ):

Ngoài các số liệu do Viện Dược học trích dẫn ghi, liệt kê rõ hơn

• Protein: có Collagen loại II (đặc biệt trong gạc non).

• Acid amin: 8 acid amin căn bản(essential)  cùng 15 acid amin tự do.

• Chất béo: Acid béo tự do; gangliosides, lecithin; phospholipids, steroids..

• Carbohydrates phức tạp: Glycosaminoglycans (GAG) gồm cả chondroitin sulfate, glucosamine sulfate, erythropoietin, prostaglandins.

• Nhung luôn phát triển để tạo sừng, nên còn có các ‘Yếu tố tăng trưởng =Growth Factors loại I và II; Cytokines..Growth hormones và Growth Factors có thể gồm  Insulin-like Growth Factor (IGF-1) và Epidermal Growth Factor (EGF).

Một điểm khá thú vị là Calcium trong Gạc hươu ở dạng hydroxyapatite (75%) tương tự như xương người (dạng calcium dễ hấp thu nhất).

   Dược học cổ truyền Tàu và Việt (theo Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn ông) dùng gạc hươu nai dưới dạng bột (sừng và gạc cưa từng khúc, tẩm mật sao vàng hoặc nướng thành than, tán thành bột)

                            

                                                           Gạc nai                                                       
 

• Cao Hổ cốt :

   Theo sách “Cây thuốc và Động vật làm thuốc tại Việt Nam" (Viện Dược liệu) Tập 1 trang 1130  “Cao hổ cốt hay cao xương hổ là loại cao thuốc cứng nấu từ xương hổ (cọp) theo phương pháp cổ truyền khá công phu..

  Về thành phần: Sách chỉ ghi:” Xương hổ chứa protid và calci dưới dạng phosphat..”

    Cao hổ cốt được Dược học cổ truyền Tàu, Việt và Thái Lan Được xem là loại thuốc quý: ,,(trích). Chữa bệnh đau nhức gân xương, tê thấp, cơ thể suy yếu, đi lại khó khăn, chân tay co quắp, thoái hóa cột sống.” (ngừng trích).

   Theo Y lý Dược học cổ truyền Tàu và Việt thì “ Cao hổ cốt vị mặn, tính ấm, đi vào hai Tạng Can và Thận có công dụng bổ dương, khu phong, trấn thống.. hoạt cân, trừ thấp.”

   Các nghiên cứu ‘mới' về thành phần của Xương hổ (tại Trung Hoa) ghi: Xương chứa Collagen, chất béo, calcium phosphate và carbonate, magnesium phosphate (Thành phần.. chung của các loại xương động vật). Khi nấu thành cao, thành phần trở thành Gelatin có 17 loại acid amin; nghiên cứu cho rằng lượng acid amin trong xương hổ cao gấp 900 lần (chín trăm) các xương động vật khác (?)

   Thành phần Protein tổng cộng trong Cao hổ cốt khoảng 14.9 đến 16.6 %

   Tổ chức International Union for the Conservation of Nature (IUCN)  năm 1986 đã xếp Cọp Đông dương vào loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng rất cao, cần được bảo vệ Việt Nam, năm 2011 còn khoảng 30 con.. đến 2016 chỉ còn 5 con (?) Việt Nam cũng cấm săn bắn cọp, đưa cọp vào ‘Sách đỏ’.. nhưng cọp vẫn bị giết (!)

   Tổng số lượng Cọp còn lại hiện nay trong hoang dã chỉ còn khoảng 3200 con, trong đó Ấn độ có số cọp cao nhất khoảng 2500 con (loài cọp Bengal), số cọp đang tăng tại các Vùng Công viên Quốc gia  được bảo vệ..

    Ngoài ra còn khoảng 8000 cọp (nhiều loài phụ) được nuôi tại trên 200 trại nuôi cọp rải rác tại Nam Á và tại các sở thú cùng Trung tâm nghiên cứu trên thế giới..

   Tại Quế Lâm (Trung Hoa), Chính phù Tàu tạo lập một khu vực hoang dã, nuôi trên 800 con cọp, lấy xương (khi già hoặc chết do đánh nhau), để chế biến thành các món ăn và nấu Cao, ngâm rượu.. để bán cho khách du lịch..

  (Y học cổ truyền Tàu dùng xương cọp=hu-gu dạng xương.. sao tồn tính rồi tán thành bột, làm thành phần trong các thang thuốc cổ truyền trị thấp khớp, đau lưng).

     Tại Thái Lan: người Thái nuôi cọp như nuôi heo, nuôi trâu bò..: du khách có thể đến thăm trại nuôi cọp và tiếp xúc với cọp thoải mái.. Chính phủ Thái cho phép nuôi và.. giết cọp.. Chùa Hổ (Wat Pha Luang Ta bua) “Tiger Temple" tại Kanchanaburi, cách Bangkok 120km, nuôi cọp, có giờ ra khỏi chuồng cho ăn gà-vịt (Tổ chức WWF phản đối cách nuôi cọp tại Chùa và cho rằng không giúp bảo tồn cọp nhưng chỉ để phục vụ cho nhu cầu thương mại và du lịch?  Chùa bị đóng cửa  năm 2019 và 147 con cọp bị Chính phủ Thái tịch thu.. Dân Thái không nấu cao xương hổ, chỉ người Thái gốc Hoa mới khai thác.. thương mại về các chế phẩm từ cọp như xương, cao hổ cốt, rượu cao.. pín cọp bán cho khách từ Tàu và Việt Nam đến (!)
 

                               

• Cao xương ngựa:

  Việt Nam và Nam Hàn là hai quốc gia có.. thuốc cao nấu từ xương ngựa. Xương ‘ngựa bạch' được ‘cho' là quý và nấu cao thì tác dụng không thua cao hổ cốt (?). Tuy nhiên đây là loại cao ‘toàn tính' (có thể nấu cả thịt).

  Viện Dinh dưỡng Việt Nam chỉ ghi là cao có.. 17 acid amin quan trọng cho cơ thể (tính cách chung cho gelatin, lấy từ xương động vật!)

  Giáo sư Bác sĩ Nguyễn Lân Đính, Chuyên gia Dinh dưỡng (tại Sài Gòn) nói tên Đài VTV2: (trích) ”Cao xương ngựa có thể giúp tăng cường sức khỏe, hỗ trợ chữa bệnh liệt dương ở đàn ông, yếu sinh lý ở phụ nữ”.. “cao xương ngựa là loại thuốc bổ có vị ngọt, tính hàn, tác dụng bổ dưỡng, mát khí, mạnh gân, tăng cường sinh lực..” (ngưng).

    Xin đọc “Cao xương ngựa  trên vietnamnet.vn (29/06/2010)

Thuốc Nam: Nam dược thần hiệu (Tuệ Tĩnh) và Lĩnh nam Bản thảo) đều có chép; Thịt ngựa hay Mã nhục”  dùng làm thuốc bổ; và ghi xương ngựa hay Mã cốt dùng trị.. lở đẩu, mụn nhọt (dạng bột xương nung rồi tán)..:  (không có.. vị Cao xương ngựa).

 Xin ghi thành phần của thịt ngựa: Độ ẩm 65-72%; chất đạm 19-21%; collagen  1.4-2.5%; chất béo 3-10%..

   Xương ngựa chứa ít magnesium nhưng nhiều calcium ở dạng phosphate.. Collagen trong xương ngựa thuộc collage loại 1 (có nhiều proteoglycans..)

   Các nhà khoa học Nam Hàn có những nghiên cứu về thành phần xương ngựa lùn Jeju (Ngựa Jeju là giống ngựa đặc biệt của Nam Hàn, nuôi tại đảo Jeju, đảo lớn nhất nằm ngoài khơi phía Nam của Bán đảo Triều Tiên ); loài ngựa riêng của địa phương, lùn (1.2m) nhưng rất khỏe, thả chạy rong, dù phải sống trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt), nặng 230-300kg, da nhiều màu..)

Thành phần xương ngựa Jeju:

• Protein thô : 5.2-6.4% ; Chất béo thô (tổng cộng) :0.6-1.6 % [ đa số acid béo là palmitic và oleic] ; khoáng chất chung : 0.10-0.22%

• Collagen : 1.54-1.79 %

   Tại Việt Nam có quảng cáo “Cao xương ngựa Jeju “ dạng ‘viên' (!): chế phẩm chế biến từ bột xương ngựa pha trộn sâm cao ly và thảo dược.. Chế phẩm được cho là thuốc bổ.. giúp phát triển chiều cao (?) hỗ trợ phòng ngừa loãng xương tăng cường sinh lý.. Giá khá đắt 200USD/chai 100g (dùng chữ Cao cho thành phẩm là không chính xác vì đây là.. bột xương!)  
 

                             

• Cao Linh dương:

   Linh dương (antelope) : thú  không thuộc nhóm bò, ngựa. dê..,tuy có sừng nhưng sừng không phân nhánh và không rụng như hươu, nai..

 Sách thuốc Trung Hoa ghi vị thuốc này là: Ling Yang Jiao từ sừng của Saiga tatarica gặp tại Tân cương, Thanh hải..

  Tuy ghi Jiao nhưng dược liệu là sừng phơi khô và xắt mỏng bằng loại dao ‘đặc biệt gọi là pangdao” hoặc tán thành bột  (không nấu thành cao!)

   Thành phần gồm keratin, calcium phosphate, muối vô cơ, 17 loại acid amin và 5 phospholipid lecithin, cepalin, sphingomyelin, phosphatidylserine, phosphatidylinositol..

Bột sừng antelope được dùng trong nhiều toa thuốc cổ truyền trị kinh phong, co giật do Phong xâm nhập Can, co rút gân..

   Trong dân gian , người Việt lấy xương ‘dê núi=Sơn dương’ tại các vùng cao miền Bắc, nấu thành Cao, hoặc dùng xương dê=dương cốt, nấu cao gọi là ‘dương cốt giao'; cũng dùng cả thịt lẫn xương để nấu thành ‘toàn dương cao'..dùng như thuốc bổ..
 

Trần Minh Quân