Bài viết dựa theo:“Startling
new research challenges our understanding of the
marriage-dementia link”.
(MDLink – Claire Wolters June 18,
2025)“Marital status and risk of dementia over 19 years”
(National Alzheimer’s Center).
Thì đôi mái tóc không còn xanh nữa-Mây bạc trăng
vàng vẫn thướt tha (thơ Hoàng Cầm).
Một bài viết, vừa đăng ngày 20 tháng 3, 2025, trên Tập
san Alzheimer’s & Dementia (Vol 21, Issue 3) với những
kết luận: trái
ngược với các báo cáo trước đây về tương quan giữa Hôn
nhân và Trí nhớ..
Các nhà nghiên cứu tại ĐH Florida State University,
phân tích các dữ kiện trích từ 24 ngàn hồ sơ bệnh lý của
người Mỹ.. không bị mất trí (dementia) khi
khởi đầu nghiên cứu; và theo dõi trong khoảng thời gian
18 năm, sau đó so sánh tỷ lệ bị dementia trong 3 nhóm:
kết hôn, ly dị-góa, và không bao giờ kết hôn..
Bản báo cáo, trước hết, xem xét 3 nhóm “trong tình
trạng ‘không còn kết hôn’ và ‘chưa bao giờ kết hôn” thì
thấy các nhóm này ‘ít’ bị
dementia’ hơn, so với nhóm ‘kết hôn’; nhưng sau đó khi
phân tích kỹ hơn, xem xét thêm nhiều yếu tố xã hội khác
(như vấn đề hút thuốc và trầm cảm), thì bản báo cáo lại
cho rằng chỉ có 2 nhóm ‘ly dị’ và ‘chưa bao giờ kết hôn’
là có thể có khả năng bớt bị.. dementia?
Sự khác biệt còn tùy thuộc thêm vào loại dementia? Nhóm
không kết hôn, ít bị bệnh Alzheimer (loại bệnh thường
gặp trong các chứng dementia), Lewy body dementia..
nhưng không liên hệ gì đến các loại vascular dementia,
frontotemporal dementia..
Lewy
body dementia: Protein tích tụ một cách bất
thường, tạo những đám tụ nhỏ = clumps trong não bộ,
tương tự như trường hợp Alzheimer và Parkinson; nhưng
các hạt protein (trong Lewy body) này có cấu trúc khác
với protein trong Alzheimer..
Vascular
dementia: Tế bào não bộ chết vì thiếu máu,
thiếu oxygen và chất dinh dưỡng, do các mạch máu nuôi
não bộ bị nghẽn vì đọng mỡ. Triệu chứng xuất hiện bất
ngờ do đột quỵ, nghẽn mạch máu não (stroke).
Frontotemporal
dementia: Vùng não bộ này ảnh hưởng đến các suy
luận và xử sự của con người; khi chứng mất trí (giới hạn
tại đây) xuất hiện, người bệnh không thể sống thích hợp
với xã hội chung quanh.. vì cách xử sự trở thành không
chấp nhận được như mất hết khả năng kiểm soát, tự chủ,
đòi ôm kẻ lạ trên đường phố..
Nhóm ‘ly dị’ và ‘chưa bao giờ kết hôn’, có ít nguy
cơ về sự chuyển biến tiếp từ suy giảm nhận thức nhẹ
(mild cognitive impairment = MCI) thành dementia..
Nhóm “Góa’ là nhóm ít bị dementia nhất?
Các nhà chuyên môn giải thích thêm:
* Quý vị cao niên, trong nhóm ‘kết hôn’, thường được sự
chú ý của người phối ngẫu về các triệu chứng bất thường
như lú lẫn, quên lãng trong sinh hoạt chung đụng hằng
ngày; thường..’nhận’ ra tình trạng ‘dementia’ sớm hơn
và báo ngay cho các bác sĩ gia đình trong mỗi lần kiểm
soát sức khỏe..(việc cảnh báo sớm này khiến nhóm có ‘kết
hôn’ trở thành có tỷ lệ dementia ’cao hơn trong thống kê).
* Bản báo cáo chỉ theo dõi nhóm người da trắng (gốc Âu),
không chú trọng đến các chủng tộc khác cùng các điều
kiện tài chính (khi phân tích).
* Data dựa vào 64% những người tham gia nghiên cứu là
‘kết hôn’, nên không thể áp dụng rộng cho toàn dân số,
và chỉ có thể xem như một thăm dò ’nội bộ’.
* Tuy nhiên, báo cáo này cũng có thể giúp thay đổi về
các định kiến từ trước, cho rằng “Kết hôn sẽ ít bị
dementia hơn?”; nhưng cũng có thể ‘Ở độc thân; Ly dị ;
‘Góa’ khi cần sinh hoạt giao tiếp xã hội, tự lo .. sẽ ít
bị dementia hơn?
* Các yếu tố như ‘Giữ được hạnh phúc khi sống chung
trong hôn nhân (marriage quality); Sự thoải mái, (tùy
mức độ), sau khi ly dị; Văn hóa của từng sắc tộc.. Sinh
hoạt cá nhân.. đều có những ảnh hưởng đến các diễn tiến
dementia.
(Sống
vui, sống khỏe.. Ít bị bệnh quên)
* Bản
nghiên cứu 2022 (SSM Population Health 2022 Nov 17).
Bản báo cáo nghiên cứu quốc tế này tìm hiểu về sự
liên hệ giữa đời sống vợ chồng trong hôn nhân, (so sánh
với những người độc thân) và chứng quên, lú lẫn, nơi
những người trên 50 tuổi..
Trong phần tóm lược, các nhà nghiên cứu ghi:
* Phía phụ nữ, tình trạng góa bụa, liên hệ đến sự suy
giảm chức năng nhận thức (cognitive
function) trong các nhóm sắc tộc khác nhau,
ngoại trừ Mexico (sau khi đối chiếu thêm về trình độ
giáo dục và công việc); Tình trạng ly thân/ly dị và
không kết hôn, chỉ ảnh hưởng đến suy giảm cognitive
function nơi phụ nữ trong nhóm US.
* Phía nam giới, góa vợ liên hệ với giảm cognitive
function, so với sống đôi lứa, (ở cả 3 nhóm, ngoại trừ
nhóm Nam Phi); Nam giới ‘độc thân không bao giờ kết hôn’
bị suy giảm cognitive function trong 2 nhóm Mỹ và Tàu,
trong khi đó các nhóm Mexico và Nam Phi không bị ảnh
hưởng! Nam giới ‘ly dị’ thuộc các nhóm Mỹ và Nam Phi
cũng bị giảm cognitive function.. nhiều hơn hai nhóm Tàu
và Mexico.
. Kết luận chung là: Những người có cuộc sống lứa đôi
hài hòa ít bị
quên lãng và lú lẫn hơn những người.. cô đơn ! Hôn nhân
giúp bảo vệ, Trí Nhớ chống lại Quên?
“Marital people tend to have better mental and physical
health when compared with their never married, divorced
or widowed counterparts”..
Cuộc
sống ‘vợ chồng gắn bó (committed partnership) là yếu tố
rất quan trọng chống lại cognitive
decline. Người sống ‘đôi bạn’ có nhiều cơ hội sinh
hoạt, tiếp xúc xã hội nên kích ứng được các hoạt động về
nhận thức. Tiếp xúc hàng ngày với người phối ngẫu.. là
phương thức tốt nhất bảo vệ chống suy giảm về nhận thức..
Những vị sống độc thân, ly dị hay góa bụa có thể
gặp bất lợi về khả năng nhận thức, hơn các vị trong nhóm
có đôi bạn, vì sự cô đơn (?), giao tiếp xã hội giới hạn
hơn, Trường hợp góa bụa, thường kèm theo sư thiếu vắng,
niềm nhớ người quá vãng.. tạo nhiều áp lực tâm thần
(stress), trầm cảm, ảnh hưởng đến cognitive function?
“Khi đã yêu..thường mơ mộng nhiều”
* Yếu
tố văn hóa và phong tục:
Bài nghiên cứu phân tích một số yếu tố văn hóa của
4 nhóm: US, Mexico, Tàu và Nam Phi, cùng vài nhận định
sơ lược về hôn nhân, ly dị, góa bụa và sống độc thân..
1- Hoa Kỳ: Quan niệm xã hội Hoa Kỳ đánh giá
cao ‘chủ nghĩa cá nhân’, nên vấn đề sống độc thân không
phải là điều ‘không tốt’ hay hiếm gặp và khó xác định
được sự liên hệ của phương cách sống này và sự suy giảm
khả năng nhận thức. Ngoài ra, Hoa Kỳ cũng là một trong
những quốc gia có tỷ số ly dị cao nhất thế giới, sự trải
nghiệm và cuộc sống sau khi ly dị cũng có thể trở lại
gần như bình thường, do đó sinh hoạt, giao tiếp xã hội
cũng không bị giới hạn và khả năng nhận thức của nhóm
‘ly dị’ cũng không khác nhóm ‘kết hôn’. Riêng nhóm ‘góa
bụa’, có thể bị cô lập với sinh hoạt xã hội, do các suy
nghĩ riêng tư.. Các nghiên cứu tâm lý và xã hội tại Hoa
Kỳ đều cho rằng những người sống ’đôi bạn’ có
thể ít bị quên và lú lẫn hơn..
2- Mexico: quốc gia chịu ảnh hưởng nặng của
Công giáo, nên cách sống hôn nhân/gia đình là ‘chính
thức’ cần thiết, và hôn nhân thường có khuynh hướng bền
vững; ly dị là điều bất khả kháng, hiếm xảy ra; Thành
hôn tại Mexico thường xảy ra ngay lúc còn trẻ, Độc thân
là.. tối kỵ trong xã hội ( bị đánh giá thấp).. Ly dị
chiếm tỷ lệ rất thấp trong xã hội, và do giáo dục Công
giáo nên bị xem như ‘cấm kỵ = tội lỗi’. Người ly dị
thường bị cô lập trong các giao tiếp xã hội nên khả năng
suy yếu nhận thức của người “ly dị” và “góa” cao hơn
người có “gia đình”. Tuy nhiên, nhờ hệ thống gia đình mở
rộng, liên hệ đại gia đình có thể giúp người góa bụa có
thể giao tiếp xã hội dễ dàng hơn là những người ‘ly dị’
nên có thể ít bị suy yếu nhận thức, quên và lú..hơn…
3- Tàu: Kết hôn là phương thức sống bình thường
trong xã hội, và gia đình là nền tảng của xã hội. ’Có vợ
có chồng’ là một thành quả quan trọng trong đời sống,
nên sống cô đơn (cô quả) không là tình trạng tốt, thường
bị xem là một ‘yếu kém’ xã hội, bị cô lập và khinh
thường nên dễ bị suy yếu nhận thức, hay quên và lú lẫn.
Hôn nhân được xem là liên hệ suốt đời, và tạo một dây
liên kết bền chặt giữa hai gia đình. Dây liên kết còn
được mở rộng thêm trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế
và xã hội.. Ly dị không xảy ra trong xã hội truyền thống
và chỉ diễn ra từ đầu thế kỷ 20..
Do những quan niệm xã hội nên ly dị và góa-bụa tạo
những quan ngại tinh thần, nhất là với phụ nữ (cùng gia
đình của họ). Phụ nữ góa
chồng thường tiếp tục sống riêng, không
tái giá và thường bị suy giảm nhận thức để dẫn đến
tình trạng quên và lú.. khá nhanh. Bài nghiên cứu đưa
thêm các định nghĩa:
* Cognitive
aging: Dân số thế giới càng ngày càng sống lâu
hơn. Khả năng nhận thức, như trí nhớ, ngôn ngữ và chức
năng quyết định, cách giải quyết công việc thường ngày..
là những yếu tố để tiên đoán sức khỏe thể chất và tinh
thần của người cao niên..
Sự thay đổi về nhận thức theo tuổi thọ, cũng khác biệt
rất nhiều tùy từng cá nhân: Có những vị 80, 90.. vẫn còn
rất minh mẫn, trong khi đó, có nhiều vị bị quên, lẫn
ngay từ khi vào lớp tuổi 70..
Ghi thêm: Trích từ sách “Luyện Trí nhớ tổng hợp
của BS Trần Lý Lê và GS Phan Tâm”.
Chương X, trang 225: “Trí nhớ & Tuổi già”.
* “Dementia,
tạm dịch là chứng mất trí hay lẫn. Mất trí nhớ là triệu
chứng thông thường nhất của chứng mất trí (lẫn).Tuy
nhiên, khi mất trí nhớ (memory loss) không nhất thiết là
bị mất trí (dementia).
Ngoài trí nhớ, bệnh nhân mất nhiều chức năng của não bộ
kể cả sự suy luận, tính toán và ngôn ngữ (không hiểu ý
người khác mà cũng không thể diễn tả ý mình qua ngôn ngữ..”
* “Vào
tuổi già, trí nhớ con người cũng giảm sút dù không bị
bệnh tật, nguyên nhân chính là do việc không sử dụng trí
não. Quý cụ trong tuổi vàng về hưu trí, không còn làm
việc theo một lịch trình có sẵn như khi còn đi làm, đầu
óc không còn bị bắt buộc phải làm việc qua sự suy nghĩ,
xếp đặt công việc hàng ngày…”Sự nghỉ ngơi” trí não lâu
dài sẽ đưa đến việc suy giảm nhiều chức năng của não bộ
như sự suy tính không còn nhanh lẹ như trước, mất trí
nhớ gần (quên ngay sự việc vừa xảy ra), giảm trí
nhớ xa cũ (lạc đường dù đã nhiều lần sử dụng
con đường kia..)..”
*“Về
thể chất, khi não bộ đi vào tuổi vàng, mặc dù số lượng
thần kinh không giảm, nhưng nơi hội tụ thần kinh
(synapse) tại não bộ thay đổi. Điều này giải thích lý do
tại sao phản ứng của con người chậm lại khi già lão, não
bộ làm việc chậm chạp hơn..”
