Hoa THỦY TIÊN

                                                      Bùi Huyền Trân

 

 

      Bài viết cùng Bó hoa Thủy Tiên để tặng Nhỏ GL , người yêu hoa màu trắng.

                                        
 

  Bó Thủy Tiên

 

   Khi nói đến Hoa Thủy Tiên, người Việt nghĩ ngay đến một cây hoa của ngày Tết, gọt tỉa công phu và cầu kỳ cùng những thú thưởng ngoạn của nghệ nhân. Cách thức chăm sóc khiến củ Thủy tiên nở hoa đúng ngày Tết Nguyên đán đã được đưa lên thành một nghệ thuật ‘chơi hoa' tao nhã, cùng những cách uốn cuống (cuống chung của chùm hoa) để có được những hình dáng khác nhau như kiểu Vũ kiếm: cuống thẳng vút cao, kiểu Thủy ba: cuống uốn cong như sóng nước, rồi kiểu Phượng vũ, cuống vừa thẳng vừa cong.

    Thủy tiên cũng rất được ưa chuộng tại Tàu, nên có những tên gọi kỳ lạ như Ngọc linh lung , Lăng ba tiên tử..

      Nhà văn Vũ Bằng có một bài rất đặc biệt “ Ăn Tết Thủy Tiên" mô tả nhiều chi tiết thú vị về Văn hóa Chơi Hoa Thủy Tiên tại Bắc Việt Nam trước 1954, nhất là về ‘nghệ thuật chọn củ, cắt tỉa’ để tạo những chậu Thủy Tiên trong ngày Thi Thủy tiên hàng năm  tại Hội Tết.

     Xin đọc tại :         https://www.gocnhin.net/cgi-bin/viewitem.pl?1422

                                                                
           Hoa Thủy tiên tại Chợ Tết Hà Nội ngày xa xưa

• Vài điều tản mạn

   Về lịch sử của hoa Thủy tiên..

• Phương Tây

   Narcissus, con của Thần Sông Cephissus vả Tiên Liriope được các Vị thần trong Thần thoại Hy Lạp, ban cho đặc ân là được trẻ và đẹp đến mức độ ‘ai thấy cũng phải mê ‘ say đắm.. (dù người thấy chàng là nam hay nữ).

   Nhà thơ La mã Ovid kể

     Narcissus, khi đi dạo trong rừng, đã gặp Nàng tiên tên là Echo. Trước vẻ đẹp của chàng, Echo say mê và đi theo. Narcissus lên tiếng hỏi “Ai đó", Echo trả lời từ xa như tiếng vọng (Echo tiếng Pháp là tiếng vọng, tiếng vang..). Sau đó Echo xuất hiện và ôm Narcissus.. nhưng bị chàng cự tuyệt và yêu cầu Echo.. để cho chàng yên. Thất vọng, Echo tự mình sống trong rừng vắng đến cuối đời.. Rừng tuy vắng bóng Nàng nhưng luôn còn tiếng vang vọng của.. Echo.

    Biết được câu chuyện thương cảm này, Emesis (Nữ thần của Trừng phạt & Trả thù) quyết định trừng phạt Narcissus, và Narcissus đã bị lừa đến một hố nước trong vắt, mặt hồ êm, và phản chiếu như một tấm gương soi.. Narcissus nhìn thấy chính mình và yêu hình ảnh của mình hiện trên mặt hồ, không thể rời xa và tình yêu không được đáp trả. Sau vài ngày chờ đợi trong mong nhớ, Narcissus kiệt lực để ngã xuống hồ và chết đuối. Quanh hồ có những cây hoa đẹp mọc lên vả được đặt tên là Daffodils (Narcissus) hay Thùy Tiên..

   Có truyền thuyết còn cho rằng: Thủy tiên mộc và cọng hoa (nếu không uốn) luôn cong hướng về mặt đất theo cách ngồi của Narcissus chiêm ngưỡng sắc đẹp của chính mình phản chiếu từ mặt nước hồ (?)

• Phương Đông

Ông Vũ Bằng trong  “Ăn Tết Thủy tiên" kể rằng:

    “ .. Kiếp trước thủy tiên là người đấy.. Theo sách Nội quan nhật sơ, ngày xưa đã lâu lắm rồi, có một người đàn bà họ Diêu rất mực hiền đức, làm nhà ở bên cầu Trường Ly. Một năm, vào tuần đầu tháng Chạp, mộng thấy Ông sao Quan Tinh, từ trên trời rơi xuống đất, hóa làm cây thủy tiên. Hoa trắng, đài vàng, trông xinh như ngọc, mà hương thì lại thơm.. bèn hái mấy cánh để ăn.. Đến lúc tỉnh dậy, sinh ra một gái xinh đẹp tuyệt trần, lớn lên nết na, hiền hậu mà thông minh.. Bà họ Diêu đặt tên cho con là Thủy Tiên (ghi nhớ giấc mộng Quan Tinh)..”

                             Thủy tiên còn có tên (Tàu) là Diêu hoa..

 

Ý nghĩa và Ngôn ngữ của Hoa Thuỷ tiên

• Thủy tiên là một trong những cây hoa đầu tiên nhú lên vào đầu mùa Xuân, báo hiệu cho mùa Đông đã qua.. Cây được xem như biểu tượng cho sự tái sinh (rebirth) và cho một khởi đầu mới (new beginnings).

• Hoa Thủy tiên được xem như biểu tượng của creativity, inspiration, awareness and inner reflection, forgiveness and vitality.

• Hoa có ngôn ngữ riêng: Khi tặng cho người yêu một bó thủy tiên, sẽ là kèm theo một lời tâm sự ‘they're the only one'  và chắc chắn sẽ bảo đảm hạnh phúc cho chúng mình.. Không bao giờ tặng nhau một bông Thủy tiên đơn độc, vì là điềm không tốt, nhớ luôn luôn tặng nhau một bó.. dù chỉ vài hoa!

• Hoa Thủy Tiên là Hoa của Kỷ niệm 10 năm ngày cưới.. vì trong hôn nhân Hoa tượng trưng cho Vui tươi và Hạnh phúc.

• Nhiều nền văn hóa trên thế giới tin rằng Hoa Thủy Tiên mang lại sự giàu sang.

-Tại Wale, người nào là người đầu tiên nhìn thấy chồi cây Thủy Tiên nhú lên cuối Đông, sẽ được giàu sang trong suốt 12 tháng kế tiếp?

-Người Tàu cho rằng hoa Thủy Tiên nở đúng Giao thừa trong vườn nhà, sẽ đem lại May mắn suốt năm.

   Thủy tiên tuy là một loài hoa quý tại Việt Nam, nhưng lại là một loại hoa rất thông thường tại Hoa Kỳ, nhất là Vùng Đông-Bắc. Cây hoa đẹp này rất dễ trồng.

   Rất ít người, ngoài giới Y Dược, biết được rằng Thủy Tiên là một vị thuốc trong Đông dược và từ Họ Thuỷ Tiên, các nhà dược học đã trích được một hoạt chất đang được nghiên cứu để giúp trị bệnh lú lẫn (dementia) và Alzheimer's.

 

• Vài đặc tính cây cỏ (sơ lược)

  Tên gọi  tiếng Anh của nhóm Thủy tiên có thể gây vài khó khăn  : Daffodil, Narcissus hay Jonquil? Tên nào chính xác?

   Hai tên Daffodil và Narcissus, tên nào cũng chính xác: Narcissus là tên ‘thực vật' dùng gọi cho nhóm cây này từ 1753. Tuy nhiên, tại Anh, tên gọi dân gian là Daffodils và được dùng tại các nước nói tiếng Anh.. Jonquil là tên của một loài narcissus riêng biệt (lá dạng lá cói, hoa rất thơm), không phải tên chung của toàn loài.

  Britannica Encyclopedia (Anh) dùng tên Daffodil để gọi Narcissus pseudo-narcissus, hoa có dạng kèn trumpet.. (trumpet narcissus).

Tên khoa học cùng các tên gọi :

• Narcissus razetta var.orientalis  họ thực vật Amaryllidacea.

Tên Anh-Mỹ: Chinese sacred lily ; Bunch-flowered narcissus; Paper white.

Pháp: Narcisse à bouquets.

Tàu: Shi-xian

   Củ Thủy tiên nguyên thủy Narcissus tazetta (Polyanthus narcissus), có nguồn gốc từ vùng Đảo Canaries, sau đó được du nhập vào Tàu và từ Tàu sang Bắc Việt Nam. Riêng Nhật đã lai tạo được những loại cho hoa hoàn toàn trắng. Các nhà trồng hoa trên thế giới đã lai tạo và biến chủng để tạo ra nhiều cultivars (trên 13 ngàn chủng trồng), phân biệt bằng màu sắc của hoa..

• Nhóm bicolore: bao hoa màu trắng, phần phụ màu vàng.

        
 

                                 Cultivar bicolor hai màu trắng và vàng

 

• Nhóm albae cả bao hoa và phần phụ đều màu trắng.

                

                                         Cultivar ‘Albae" toàn trắng..

• Nhóm lutea, bao lẫn phần phụ đều màu vàng.

          
 

                                              Cultivar  lutea toàn vàng

Đại gia đình Daffodil có rất nhiều loài, và nhiều cultivars đủ màu sắc..

  Thủy Tiên Tàu và Việt có lẽ là lai tạo giũa N. incomparabilis x N. tazetta.   Cây thuộc loại cỏ, to và khỏe, có thể cao đến 80cm; củ lớn có vỏ màu đen bên ngoài. Lá dẹp, thẳng, dạng thuôn dài 30-45cm; rộng 1.5cm ; màu xanh trắng, đầu không nhọn. Hoa mọc thành cụm trên một cuống chung, mọc ra từ nách lá. Cuống có thể thẳng hay hơi cong. Hoa màu trắng hay vàng tươi (tùy cultivar), mọc thành nhóm từ 4-8 hoa (danh từ thực vật polyanthus= bunch flowered), có mùi thơm.
         Thủy tiên được các nhà ‘chơi hoa' chia thành 2 nhóm: 
 

 

• Thủy tiên đơn, được ưa chuộng tại Việt và Tàu.

 

• Thủy tiên hoa kép, ưa chuộng tại Mỹ với các cultivar nổi tiếng như  "Cheerfulness' (hoa trắng) và Golden cheerfulness, hoa vàng.

                                      
 

 

                                                       Vài loại Hoa Thủy tiên..

 

   Củ Thủy tiên nhẹ và xốp, có bẹ dài và bộ rễ tương đối to; có thể trồng trong chậu, vùi dưới đất hoặc thả nổi trong chậu nước (trồng trong chậu thủy tinh trong, có thể thưởng ngoạn củ và bộ rễ của cây)

 

1- Trồng trong chậu:  Ngâm củ trong nước vài ngày trước khi trồng. Thủy Tiên thích hợp với đất pha cát; nên trồng vào cuối mùa Thu, vùi sâu khoảng 7-12cm. Tưới đều nhưng không để úng. Thủy Tiên mọc khá khỏe, lá xanh mướt. Hoa kéo dài cả tháng; đừng cắt lá khi hoa đang nở, cứ để lá vàng và rụng tự nhiên. Có thể thêm phân bón N khi cần.. Tại Hoa Kỳ các nhà vườn có những loại được ‘thúc=forcing' để trổ hoa trong mùa Đông, khoảng các tháng Giêng, Hai (trùng thời gian với các tháng Tết Nguyên Đán). Loài được đánh giá ‘đẹp' nhất là ‘Grand Soleil d'Or'.

                                         

 

                                     
 

                                                    Thủy tiên trồng trong chậu    

(Tại Hoa Kỳ, để thúc củ nở hoa đúng dịp Tết Việt, có thể dùng phương pháp sau: “ Dùng loại đất hỗn hợp ‘potting mix" vùi củ, rồi đưa chậu vào nơi mát và tối, dưới 50 độ F, đến khi củ nảy mầm. Giữ cây sống trong khí hậu mát và ít ánh sáng (dùng đèn riêng chiếu sáng cho cây); chỉ tưới mỗi khi đất bắt đầu khô; Tính ngày, để đem cây ra nơi nóng và nhiều ánh sáng để chờ.. nở hoa..

                                             

2- Trồng thả trong nước: Nếu trồng thả, cần phải gọt-tỉa; đặt mặt phẳng của củ xuống phía dưới, mặt lồi quay lên trên để gọt. Dao gọt cần thật bén, có hai đầu: một phẳng, một cong; đầu phẳng để gọt bẹ, còn đầu cong để cạo. Gọt dần từng bẹ lá ở mặt lõm để chồi hoa nhú ra. Cần thay nước mỗi ngày. Sau khi ngâm nước 5-6 ngày thì bắt đầu uốn thân và tỉa bớt lá nếu cần..

• Thủy Tiên.. vị thuốc

Thủy Tiên được xem là một vị thuốc với cả Đông lẫn Tây Y.

• Thuốc Đông:

• Dược học cổ truyền Tàu ghi chép về Thủy tiên trong Bản thảo Cương mục (Lý Thời Trân). Hoa Thuỷ Tiên màu trắng, tâm vàng mọc vươn lên từ một cuống xanh nên được gọi là ‘Chin-chan yin-tai’ (Hán-Việt là Kim tán ngân đài).

Rễ Thủy tiên hay Thủy tiên căn được xem là có vị đắng/chát; tính hàn; có độc. Tác động vài Kinh-Mạch thuộc Tâm và Phế. Thủy tiên căn có tác dụng ‘tán Nhiệt, trục Hàn’ ; giải độc; ‘bài ung, tiêu thũng'.. Dùng  ngoài trị mủ, làm lành vết thương sưng tấy chữa mụn nhọt, vết chích côn trùng..

  “Bản thảo Đại hòa' (Nhật), giữ gốc Thủy tiên phơi khô, tán thành bột đắp trị vết thương có mủ..

  “Trung quốc Dược học Đại Từ điển” dùng củ tươi, giã nát đắp nơi sưng, rất công hiệu trong trường hợp dưng vú (nhũ ung).

   Dược học Ấn dùng Rễ thùy tiên gây ói, trị nhức đầu..

• Thuốc Tây:

• Thành phần hoạt chất trong Lá và Củ.

            Thành phần có thể khác nhau tùy loài:

• Narcissus tazetta:  có các alkaloid như lycorine, lycorenine, homolycorine, lycoramine, lycoranolidine.., tazettine..

                                           
 

                                                  Narcissus tazetta  

• Narcissus pseudo-narcissus: được nghiên cứu kỹ nhất chứa các alkaloid như Heamanthamin, galanthine, galantamine, pluviin, masonine, homolycorin..

                                     
 

                                           Narcissus pseudo-narcissus

Năm 1991, ly trích được  (+)-narcidine..

• Nghiên cứu dược học:

-Nước chiết từ củ tươi có tác dụng kích thích sự co bóp của bắp thịt tử cung.

- Alkaloids (tổng cộng) của Narcissus spp có thể chặn sự phát triển của tế bào ung thư màng phúc mô loại Ehrlich và ung thư máu loại Rauscher.

- Dịch chiết từ Narcissus trị được Sưng màng óc do siêu vi loại lymphocytic-choriomeningitis (BV Stuttgart-1994).

•  Narcissus và Alzheimer's

Tháng 5-2001, FDA Mỹ chuẩn thuận cho dùng galantamine (alkaloid trích từ Thủy Tiên) làm thuốc trị bệnh Alzheimer's, ở các giai đoạn nhẹ và trung bình. Thuốc được bán dưới tên Reminyl@,một đặc chế của Hãng Janssen. Nhưng từ 2005, Reminyl được đổi tên thành Razadyne (tên cũ Reminyl dễ bị nhầm với Amaryl, thuốc trị tiểu đường và sự nhầm lẫn đã gây các trường hợp tử vong).

                    
 

   Galantamine là một chất ức chế tương tranh và nghịch đảo men acetylcholinesterase (men chuyển biến chất chuyển tín hiệu thần kinh acetylcholine). Nơi người bệnh Alzheimer, các tế bào thần kinh=neurones, chế tạo acetylcholine, trong não, bị thoái hóa; Dùng các chất ‘ức chế men acetylcholinesterase có thể giúp cải thiện chức năng của các tế bào chưa bị tổn thương.

   Việc dùng Galantamine vẫn còn hạn chế vì nơi bệnh nhân bệnh nặng, số tế bào thần kinh nguyên vẹn trong não còn quá ít để galantamine có thể hoạt động hữu hiệu?

   Ưu điểm của Razadyne (so với các thuốc được dùng trị lú lẫn như Exelon, Aricept) là galantamine còn là một chất ‘đồng vận' thụ thể nicotinic loại allosteric (thụ thể nicotinic đóng vai trò quan trọng trong hoạt động trí nhớ và khả năng học hỏi . Các thụ thể này cũng bị suy thoái nơi người bệnh Alzheimer).. Kích ứng thụ thể này sê giúp thêm việc điều trị..

 

• Thủy Tiên trong Mỹ phẩm và  Hương liệu

   Người La Mã xa xưa đã dùng hoa Narcissus làm hương thơm, gọi là Narcissimum,  Nhiều mùi hương của các xứ Ả Rập cũng  được pha trộn narcissus. Mùi thơm của hoa rất nồng khi để nhiều hoa trong phòng kín..

   Trong Công nghiệp Hương liệu và Nước hoa, Narcissus oil là một nguyên liệu khá thông dụng. Tinh dầu Hoa Thủy Tiên có thể lấy từ hoa của nhiều loài, chủng Narcissus khác nhau, như Narcissus poeticus;  N. tazetta;  N. jonquilla và N. odorus.. Dầu được dùng dưới dạng dầu 'hoa’ tổng hợp trong khoảng 11% các thành phẩm có mùi thơm của Công nghiệp nước hoa..

• Narcissus poeticus, có tên gọi là Poet's Narcissus hay Pheasant’s Eye Narcissus là loài bản địa Âu châu, được trồng tại Hòa Lan và vùng Nam nước Pháp để lấy dầu. Tinh Dầu được trích bằng phương pháp ướp với hoa (effleurage) và các dung môi dễ bốc hơi; có mùi như một pha trộn giữa  hoa nhài (jasmin) và lan-huệ dạ hương (hyacinth).

                                  
 

                                                      Narcissus poeticus

• N. tazetta, Thủy tiên Tàu và Việt, cũng được trồng tại vùng Nam nước Pháp. Công nghiệp nước hoa còn chọn riêng một chủng lai tạo giữa N. tazerra x  N. poeticus, gọi là Poetaz Narcissus.

                                   
 

                                        Narcissus tazetta
 

Thành phần hóa học của Tinh dầu Hoa N. tazetta: Đã phân chất được trên 30 hợp chất trong Hoa. Các chất chính gồm (E)-beta-ocimene (62-66%); benzyl acetate (12-25%) (Z)-beta-ocimene; 1.8-cineole và linalool..

   Mùi hương của Tinh dầu Narcissus được các Nhà chuyên môn đánh giá là:

  “Sharp, somewhat violet-leaf-like odor of green foliage, earthy, and balsamic-spicy, reminiscent of carnation and hyacinth

   (Mùi sắc sảo, phần nào giống mùi lá của cây hoa ‘tử linh-lan=violet, mùi của lá xanh, thơm mùi đất, thoảng mùi  gia vị, làm nhớ đến cẩm chướng =carnation và hyacinth)

• Vài ‘thương hiệu' Nước hoa' Narcissus.. nổi tiếng 

- Narcisse Noir, Nước hoa rất lâu đời, do Ernest Daltroff pha chế cho Công ty Caron vào năm 1911. Nốt đỉnh (top note) là bergamot (cây chúc ?), thêm mùi hương tiềm ẩn của quýt (mandarin), petitgrain (tinh dầu vỏ cam đắng) và chanh. Nước hoa thơm mùi của hỗn hợp hoa ‘khô'.. Nốt giữa (middle notes) là hỗn hợp của nhài (jasmine) và narcissus.. Nốt thấp (low notes) căn bản gồm xạ hương, musk và gỗ trầm (sandalwood).

-Narcissus Fatale do Flower Drew Barrymore là loại ‘Amber Floral fragrance dành cho Phụ nữ. Nước Hoa được đưa ra thị trường năm 2018. Top note là Blackberry, Raspberries và Cam-chanh; Middle note gồm Black Narcissus; Base notes là Vanilla, Patchouli và Musk..

                            
                                                             Narcissus Fatale

-Samsara Eau de Parfum của Guerlain cũng là Amber Woody fragrance dành cho phụ nữ, ra đời năm 1989. Top notes là Hoàng lan (Ylang ylang),  Đào (Peach), Bergamote (Green notes dùng Chanh) . Middles notes gồm Diên vỹ (Iris), Jasmine, Narcissus, Hoa Hồng và Violet; Base notes là Sandalwood, Vanilla, Amber và Musk.

    Nhà sản xuất quảng cáo là Nước hoa ‘gợi tình =sensual', rất thích hợp cho những cuộc hẹn hò yêu đương (romantic dates)..

                                      
 

                                                         Samsara

 

Ngoài ra còn có nhiều Thương hiệu Nước Hoa khác dùng Tinh dầu Narcissus được ưa chuộng trên thị trường như Chanel No 19 ; Lancôme Climat; Hermès Amazone; Guerlain Vol de Nuit..

 

Ghi thêm: Trong Công nghiệp Nước Hoa, Danh từ notes (mượn từ âm nhạc) là những lớp hương thơm trong thành phần của nước hoa đã pha trộn . Đây là những khối (bloc) mùi thơm được tạo ra để góp phần vào mùi tổng hợp phức tạp của thành phẩm.. Nốt hương được xếp thành 3 loại : top notes = Nốt đỉnh hay nốt cao (bay hơi nhanh nhất); nốt tim (heart) hay nốt Giữa=middle note và nốt Gốc hay nốt căn bản=base notes (bay hơi chậm). Mỗi nốt đóng một vai trò chuyên biệt cho mùi thơm của thành phẩm..

   Khi bắt đầu thoa hay phun xịt (spray) nước hoa;  mùi cảm nhận được trước hết là mùi của nhóm top notes và đây là mùi tạo cảm giác sớm nhất cho người ngửi..

    Nốt giữa (heart notes) là.. mùi chính, mùi này thay dần mùi hương của nốt đỉnh. Nốt giữa chiếm khoảng 70% thành phẩm, mùi hương tồn tại lâu hơn..

    Nốt gốc (base notes), cùng nốt giữa .. là căn bản của mùi hương thành phẩm, tồn tại lâu khi thoa .. có khi đến 6 giờ..

                           
 

                                                       Kim tự tháp các notes trong Nước hoa

 

                                                            Bùi Huyền Trân 8/2023