Chuyện con  Ve xâm lăng 2021

                                                     Trần Minh Quân

 

                            “La cigale, ayant chanté. Tout l‘été"

     ABC News ngày 10 tháng Tư, 2021 loan tin : “ Ve xâm lăng : Sau 17 năm chui sống dưới mặt đất, cả tỷ con sẽ chui lên vào mùa Xuân năm nay..”

ABC cũng báo động : tại vùng Trung - Đại Tây dương Hoa Kỳ (Mid-Atlantic), các lỗ nhỏ mở ra để cả triệu con côn trùng, cánh to, mắt đỏ lộ, chui ra.. cùng hợp ca trong một điệu nhạc, ái ân.. như một chuyện phim kinh dị ?

Các Tạp chí Sinh vật và Khoa Học tại Hoa Kỳ có các bài viết :

• Smirhsonianmag.com (March 31, 2021) :”14 Fun Facts about Cicadas" ghi đủ chuyện lạ về Ve, đặc biệt là.. cả tỷ con Ve sẽ xâm chiếm 15 Tiểu bang Mỹ..
• National Geographic..(March, 2021)
• Food and Wine (Mar 16, 2021) Cicadas are returning to your Yard and the Menu this Summer" (khen ngợi ăn Ve ngon như ăn..tôm?)
• Đại Học Michigan (Michigan State University) đã lên kế hoạch chống Ve xâm lăng từ tháng 5 năm 2020 (!) “How to prepare for the ..cicada invasion" !

  Bạn láng giềng Canada cũng .. lo sửa soạn  đón Ve : ‘Cicada Invasion in Eastern Canada?” (Canadian Entomology, ESC Blog, Natural History) cho biết Ve Canada sẽ có mặt tại  các vùng phía Đông Canada như  Nova Scotia và Cape Breton .. Các bạn Canada gọi là Cicadapocalypse (tuy nhiên vì Ve Canada thuộc nhóm hàng niên, nên số Ve sẽ không ‘khủng khiếp’ và nhạc Ve không quá ồn ào như Ve  17 năm Hoa Kỳ

   Cách đây 17 năm, vào tháng Năm 2004, Bộ Canh nông Hoa Kỳ thông báo “ Đến tháng năm 2004, hàng tỷ con ve sẽ tái xuất hiện trong vùng Đông-Nam Hoa Kỳ, từ Indiana đến Tennessee, sẽ ca hát ồn ào cho đến hết tháng Sáu và rồi biến mất.. để chỉ sẽ trở lại sau 17 năm tới"

                                        Và 17 năm đã trôi qua !

• Vài đặc điểm sinh học về con Ve :

Các nhà sinh vật học xếp Ve vào họ Cicadidae , họ này có khoảng trên 30 ngàn loài.

 Ve thường màu nâu, thân dài 5-9cm, tuy nhiên cũng có các loài ve xanh lục thường sống tại những vùng cây xanh. miệng có vòi cứng (rostrum) đâm vào cây để hút nhựa cây làm thực phẩm. Ve có 4 cánh dài, mỏng và trong suốt có sọc hay nốt đen tùy loài..

   Ve được chia thành 2 chủng (genus) chính:

• Ve trở lại theo chu kỳ (Periodical cicadas) : sống phần lớn cuộc đời dưới đất ở dạng nhộng, chỉ trồi lên sau 13 hay 17 năm.

• Ve tái xuất hiện hàng năm (Annual cicadas) : loài này trở lại mỗi năm : tuy ấu trùng cũng có thể chui dưới đất theo một chu kỳ từ 1 đến 9 năm, nhưng chúng không chui lên đồng bộ một lượt nên .. vẫn có những nhóm  xuất hiện hàng năm

• Bộ phận phát âm của Ve đực gồm một đôi cấu trúc, gọi là ‘operculum', nằm tại hai bên bụng, nơi đốt thứ nhất. Operculum chứa một màng mỏng màu trắng hay vàng nhạt và một ‘timbal' hình bầu dục có nếp gấp như mặt trống. Các bắp thịt bụng của ve làm timbal rung động và phát ra tiếng (cymbalisation)..Cường độ âm thanh, nhịp điệu thăng-giáng có thể tạo ra do lắc mình, rung cánh.. Tiếng hát của Ve có thể đạt đến 90 decibels. Tại Washington DC, tâm điểm của đợt Ve 17 năm lần này : độ ồn trên 50 decibels đã được xem là gây ..khó chịu. Mỗi loài ve có thể phát ra những âm thanh khác nhau.

Ve có một cảm ứng khá nhạy.. khi ‘cảm thấy' có người lại gần, chúng ngưng ‘hát' nằm yên, và chỉ ‘hát’ lại khi biết.. người đã đi xa ?

Ve cái.. không tạo được âm thanh, nhưng cũng có hai cái màng hai bên mình.. chỉ để nghe ve đực hát và để bị.. dụ !

Xin đọc thêm các chi tiết sinh học trên :

• Ve Âu-Mỹ :

  Đa số Ve tại Bắc Mỹ được xếp trong các loài ‘thường niên (annual) hay jarfly= dog-day cicada, tái xuất hiện hàng năm vào cuối tháng Bảy và trong tháng Tám..

   Ve đực sau đó bay bám vào một thân cây có nhiều ánh sáng mặt trời ; càng nhiều ánh nắng, ve càng có nhiều năng lượng để kêu càng to (?). Tiếng ve có thể vang xa 500-700m. Tiếng ve là để ‘dụ' ve cái : khi dụ được ve cái, chúng tự ngừng phát tiếng, bay quanh nhau để giao phối. Sau khi truyền giống, ve đực chết, còn ve cái tìm chỗ làm ổ đẻ, và đẻ đến 600 trứng; đẻ xong ve cái cũng chết..Từ 6 đến 8 tuần sau đó thì chu kỳ 17 năm lại tái diễn. Đời sống trưởng thành của ve chỉ kéo dài từ 30-40 ngày.

  Một giải thích về sự xuất hiện ‘với con số khủng khiếp”  là  giả thuyết ‘nécromasse'

 

• 
   
• 
   
• Ve Á đông :

   Tại Trung Hoa và Việt Nam, các loài ve dùng làm thuốc, thuộc nhóm phụ  cryptotam-

    pana.

• Ve Việt Nam :  Cryptotympana japonica, phân bố tại vùng đồi núi. Kích thước lớn, cỡ 3cm, mắt kép rất to. Râu đầu ngắn, mọc gần mắt; ngực phát triển gồ cao Bụng có 5 đốt; cánh màng màu đen. Khi ve đậu, cánh úp thành hình mái nhà.

• Ve Tàu : Cryptotympana atrata (hay pustulata). còn gọi là ve đen.

        

• Ve Nhật : Nhật có khoảng 30 loài riêng, gọi chung là ‘semi' , thường gặp nhất là Tanna japonensis (còn gọi là higurashi =ve tịch-dương , với đặc điểm là ve chỉ hát lúc sáng sớm và khi chiều xuống; tiếng ve khá lạ nên người Nhật còn gọi là ve kanakana. Mùa ve gây ồn nhất lại là mùa Thu. Nhiều người Nhật xem tiếng ve mang âm điệu buồn như than thở.. “Higurashi no Naku Koroni"

Ve này phân bố tại Hokkaido, xuống đến gần Taiwan.

Trong vùng Tokyo có Ve xanh Niinii-zemi (Platypleura kaempferi) ; Abura-zemi (Graptopsaltria), tiếng kêu giống tiếng dầu chiên=abura; Higurashi-zemi (Tanna)..

Dân Tokyo phân loại ve theo.. tiếng kêu.

Đa số các loài ve Nhật có chu kỳ tái xuất hiện từ 2-3 năm.

 

• 
•     Abura-zemi (Graptopsaltria)
   
• 
   
• Ve tại các nơi khác trên thế giới :

• Tại Úc, Ve có mặt tại các hải đảo nhiệt đới và các bãi biển dọc duyên hải Tasmania, các vùng đất ẩm, đồi  tại New South Wales và cả tại các thành phố lớn như Sydney, Melbourne, Brisbane. Người Úc đặt cho Ve các tên lạ như .. cherry nose, brown baker, red-eye, whisky drinker, double drummer .. Ve Úc green grocer= épicier vert (Cyclochila australasiae) là loài ve ‘ồn ào' nhất thế giới (tiếng hát to đến 120 decibel=dB)!

• Tại Âu châu : Vùng Nam nước Pháp có khoảng 15 loài ; các loài Lyristes plebejus  và Cicada orni rất thường gặp trong vùng Provence.

 

• Ve : vị thuốc Phương Đông :

• Thuốc Bắc

   Dược học cổ truyền Trung Hoa (Traditional Chinese Medicine = TCM) dùng xác ve sầu (periostracum cicadae) làm thuốc. Vị thuốc được gọi là Thiền thoái (Thiền tuế); Chan-tui. Nhật dược (Kampo) gọi là Sentai và Hàn dược là  Sônsê

         (Chan = Thiền, con Ve ; tui = thoái hay tuế, cái vỏ bọc)

Chantui được ghi trong 'Danh y Biệt lục” (Tao Hongjing-năm 500) trích dẫn từ “Thần Nông Bản thảo Kinh (năm 100)

   Xác ve thường được thu nhặt vào mùa Hè, sang đến đầu thu, nhặt trên thân cây hay trên mặt đất vào sáng sớm. Dược liệu tốt là những xác nguyên vẹn, mềm và thật nhẹ; khi dùng rửa sơ qua, phơi khô sau khi bỏ đầu, cánh và chân. Phần lớn dược liệu được cung cấp từ Sơn Đông, Hồ Bắc, Hố Nam..

   Vị thuốc ‘thiền thoái’ được xem là có vị mặn-ngọt; tính hàn nhẽ, tác động vào các Kinh-mạch thuộc Phế và Can; có các tác dụng  “trấn kinh' tán phong, giải nhiệt”

Vị thuốc được ghi chính thức trong Dược điển Cộng Hòa Nhân dân Trung Hoa.

Theo TCM xác ve có các tác dụng :

• Tán Phong và Thanh Nhiệt : dùng trị các chứng liên hệ đến “Phong-Nhiệt" ngoại nhập, nhất là khi “Mất tiếng, cổ họng sưng đỏ và đau".
• Trị ngứa : Dùng trong giai đoạn đầu trị ‘ban-sởi', giúp sởi ‘mau bị đẩy ra ngoài', thường được dùng chung với bột sắn dây (Cát căn) và Ngưu bàng tử..
• Làm ‘sáng' mắt : giúp mắt thấy rõ, trị các chứng ‘Nhiệt' gây mờ mắt, làm mắt đỏ, sưng và đau nhức; thường dùng chung với bạc hà, cúc hoa và tang diệp (lá dâu)
• Làm ngưng các cơn ‘co giật' và trừ ‘Phong' : trị trẻ em nóng sốt, gây kinh phong co giật; ngủ mơ, sợ hãi..

  Quan niệm Y-lý của TCM về Phong-Nhiệt có thể giải thích theo ‘Tây Y" là các bệnh chứng liên hệ đến đường hô hấp (upper respiratory tract) và đến mắt. Nhiệt có thể bao gồm các cảm giác nóng (burning), sốt và sưng : Phong liên hệ đến các bệnh chứng biểu hiện ngoài da như ban sởi , ngứa ngáy và cà các bệnh chứng do dị ứng..Co giật và Kinh phong được xem là biểu hiệu gây ra do Phong.. (một trong những lý do để dùng Chantui) .TCM (tân tiến) xếp ‘Co giật và Kinh phong" vào loại Phong-Nội (Internal Wind) có các đặc tính kinh niên (chronic), để phân biệt với Phong-Ngoại (External Wind) thuộc loại hội chứng cấp tính (acute)

   TCM có nhiều nghiên cứu để dùng các dược liệu từ y-lý cổ truyền áp dụng theo các phương pháp khoa học Âu Mỹ.

   Các phân chất dược học ghi nhận : Xác ve có các hợp chất Hexacosanol, heptacosanol, octocosanol;Triacontanol; hexacosanioic acid; peptacosanoic acid, octacosanoic acid và chitin (8%)

  ĐH Setsunan - Nhật (tháng 11/2000) ly trích được những dimers loại benzodioxane (có hoạt tính kiểu N-acetyldopamine) và các monomers  loại phenolic (PMID : 11086906)

   Tiến sĩ Subhuti Dharmananda, Giám đốc Institute for Traditional Medicine, Portland Oregon giải thích việc dùng “Chantui" theo khoa học (mới) của Thuốc TCM như sau :

   Kỹ thuật tân tiến ly trích chitin từ vỏ cua, tôm phế thải, sử dụng các acid mạnh và chất kiềm mạnh để loại Ca và protein. Chitin thu được, sau đó được ‘khử acetyl' để lấy thành phẩm chitosan. Chitosan có những đặc tính sinh học căn bản tượng tự như chitin, khác biệt chính là lượng acetylglucosamine thấp hơn khoảng 25% và phần lớn thành phần chitosan là glucosamine..So với chitosan, khả năng kết nối của chitin thấp hơn.. tuy nhiên khi vào cơ thể, cả hai đều ở trong đường tiêu hóa và cũng bị loại khỏi cơ thể theo đường này..Chitosan hiện được dùng trong các ’thực phẩm hỗ trợ sức khỏe (nhất là tại Nhật, Hàn dùng trị các bệnh suy thận)

   PubMed có liệt kê 17 bài nghiên cứu về Xác Ve trong đó có các nghiên cứu của các năm 2020 và 2021..

• Nghiên cứu quan trọng nhất là về các Chất chuyển hóa loại N-acetyldomamine cùng các hoạt tính chống oxy hóa và chống sưng (PMID : 32721777 ; PMID : 33120311)
• Nghiên cứu về Chitin trong Xác Ve (PMID : 32679639)

 

• Thuốc Nam

Dược học cổ truyền Việt Nam dùng vị thuốc ‘xác ve' theo “Đông Y" (phương Bắc).

• Hải thượng Lãn ông chép trong “Lĩnh nam Bản thảo"

“Thiền thoái gọi là cái xác ve

Ngọt, mặn, hơi lạnh; chẳng độc chi

Mụn độc, phong, đầu chóng, màng mắt

Ngứa ghẻ, sởi - đậu hãm, hay ghê..

• Tuệ Tĩnh ghi trong “Nam dược Thần hiệu" ;

“Thiền thoái, thiền thoát = Xác ve. Khi dùng lấy nước nóng rửa sạch; bỏ vòi, cánh và chân. Vị ngọt, tính hơi hàn, không độc; trị ác sang, mắt mờ, đau đầu, chóng mặt, sởi đậu bị hãm, nốt sởi lở ngứa. Dùng dưới dạng thuốc sắc và thuốc bột..”

• Nấm ve :

Nhóm nấm Đông trùng Hạ thảo,  tên gọi chung các loài Cordyceps (mùa Đông ở dạng côn trùng, đến mùa Hè lại ở dạng thực vật)

 

 

   Tuy cùng nhóm Cordyceps, nhưng được dùng về trị liệu khác hẳn loại Cordyceps sinensis (thường biết là Đông trùng Hạ thảo, trên thị trường) (Nấm Ve chưa được dùng làm thuốc bổ)

    Thiền hoa , dài khoảng 7-26mm, mọc trên thân nhộng lớn cỡ 2.5-6cm; được phơi khô, có vị hơi đắng như cam thảo. Dùng trị nóng sốt, chống co giật và kinh phong; trị mắt kéo màng (cataract), gây sưng đau..

   Thiền hoa ‘thượng đẳng' là Cordyceps sobolifera ký sinh trên thân nhộng ve sống nơi rừng tre Phyllostachys quilioi (tre Nhật)

 

• Ve : món nhậu

   Ve sầu và Cào cào là những món ăn khá kỳ lạ và đặc biệt tại một số nơi trên thế giới như Trung Hoa, Việt Nam, Nhật (Cào cào có phần phổ biến hơn). Ngay từ thời Cổ Hy lạp, Homer đã làm thơ khen ve ‘hát’ và khen.. thịt ve ngon. Aristotle ghi lại người Hy lạp ăn nhộng và thịt ve cái chứa trong bụng đầy trứng..

   Các nhà ‘ Entomophagy" quảng bá việc dùng côn trùng làm thực phẩm trên Thế giới đánh giá.. thịt Ve khá cao. ĐH Maryland có riêng Chủ đề “Cicadamaniacs" dành cho quý vị thích ăn Ve (chú trọng đến loài Ve.. 17 năm tại Mỹ ).

  Tác giả Jenna Jadin liệt kê các côn trùng (khoảng 1000 loài) đựơc dùng làm thực phẩm trên thế giới có những loài khá quen thuộc với người Việt như chuồn chuồn, dế, đuông và nhất là cà cuống, ong vò vẻ.. Thổ dân Hoa Kỳ dùng Ve làm thực phẩm từ lâu : Người Cherokee tại North Carolina ăn nhọng Ve chiên mỡ heo từ đấu thế kỷ 20, và còn ngâm muối để dành ăn dần..Thổ dân Onondaga tại Syracuse có truyền thống nhặt Ve theo các chu kỳ 13 hay 17 năm..

    Xem “Arthropods for Breakfast “ : http://www.szgdocent.org/ff/f-arth3c.htm

 

   Theo bà Jadin, Ve ngon nhất là khi mới nở (có tên riêng là tenerals), vì lúc đó vỏ chưa kịp cứng; nên thu nhặt ve lúc sáng thật sớm, ngay khi chúng vừa trồi lên, trước khi kịp bò lên cây.. Có thể nấu nướng liền hay bỏ vào túi giấy rồi để vào tủ lạnh, tủ đông..Nếu không kịp nhặt tenerals thì nên nhặt Ve cái trưởng thành (ve đực.. bụng rỗng!), cần bỏ các phần cứng như cánh, chân..

Các món Ve được Food and Wine quảng cáo dễ nhất là chiên giòn chấm sốt mù tạt hay sốt cocktail.. trộn salad; làm “Terriyaki cicadas" hoặc làm bánh, lăn trong chocolat..

  Việt Nam : tuy món Ve không mấy thịnh hành nhưng dân nhậu cũng chế biến nhiều món lạ từ Ve (ve thu nhặt tại vùng.. núi được xem là ‘bổ’ hơn; giá đắt hơn !)

• Nhộng Ve rang muối (tương tự món nhộng dâu tằm), Ve rang lá chanh..
• Ve chiên giòn , có nơi nhét thêm một hạt đậu phọng vào bụng ve, rồi chiên (tương tự món Đuông chiên.. bơ)
• Cháo ‘nhộng ve"

 

 

Ghi chú :

• Ve và giới “Khoa học.. huyền bí" : (theo ‘vuongquocloaivat.com)

Theo các Thầy Phong thủy, Bói toán : “Ve trong đời sống phải lột xác.. biểu trưng cho sự thay đổi..” Mơ thấy .. Ve là dấu hiệu báo cho thấy.. cuộc đời sắp có sự thay đổi ?

• Mơ thấy ve bay trước mắt :.. điềm báo.. sắp gặp lại cố nhân ?
• Mơ thấy ve thoát xác : Coi chừng bị lừa
• Mơ thấy Ve kêu :  Điềm vui.. sắp tìm được.. tình yêu đang mong ước (?)
• Mơ thấy .. ăn Ve : Sắp có sự thay đổi của bản thân..

- Ve trong Binh pháp : Một trong 36 kế (Tam thập lục kế - Tôn Vũ) . Kế thứ 21 là Kim thiền thoát xác" :  ve sầu lột xác.. tẩu thoát !

- Ứng dụng của Cánh Ve  :

  - Các nhà nghiên cứu tại US Navy Undersea Warfare Center chú ý đến phương cách Ve đực ca hát ồn ào mà.. không mất năng lượng ? Họ tìm một ‘hệ thống' có thể bắt chước cách Ve tạo tiếng động để dùng liên lạc tầm xa (do độ rung) giữa hai chiến hạm, kể cả tàu ngầm !

 

                                                                                 Trần Minh Quân  4/2021