Một thân hữu
từ Âu châu, chuyển cho Trần Minh Quân bài ‘phiếm
luận’ Đom đóm của Thầy phiếm Song Thao, bàn về
một sinh vật khá đặc biệt. Bài của Ông Song Thao
đã đưa người đọc vào một thế giới sinh học cùng
văn thơ kim cổ và cũng còn vào thế giới khoa học
về vật lý phát quang..
TMQ xin
được như một con đom đóm (!), góp thêm vài điều
với Quý vị ‘minh đăng’ Văn Thi sĩ. Xin không dám
lạm bàn về văn thơ vì bất tài, xin chỉ góp nhặt
vài chi tiết từ những tài liệu sinh vật học để
ghi thêm vào những điều Thầy Phiếm đã viết..
Nhà văn Song Thao, có may mắn được sống tại Vùng
Khâm Thiên, ngoại ô Hà Nội nên đã có dịp ngắm
ánh sáng lập lòe của đom đóm ban đêm.. TMQ, tuy
cũng sống tại Hà Nội, nhưng nơi Khu phố cổ, nên
không có dịp được ngắm đom đóm miền Bắc! Mãi đến
khi ‘di cư 54’, theo tàu bay Dakota vào Sài gòn,
chưa kịp biết Saigon, chỉ biết mua 5 cắc xôi
bằng tờ tiền giấy 1 đồng xé đôi, đã được về Mỹ
Tho tạm trú.. Đom đóm mang về hồi ức của những
ngày cùng cô bé nam kỳ bom-bê 5 tuổi, hàng xóm,
rủ nhau đi bắt đom đóm bên mương.. Chỉ được vài
tháng, nhóc bắc kỳ đã lưu lạc tiếp, về lại Sài
Gòn, mất liên lạc cùng bé bom bê..
Bom bê ngày
xưa, chắc nay cũng thành bà ngoại trên 70..
không biết có còn nhớ đốm lửa ngày xưa?
Nhóc bắc kỳ và bé bom bê
* Đom
đóm, nét văn hóa?
Đom đóm có
thể xem như biểu tượng văn hóa tại nhiều quốc
gia trên thế giới, đặc biệt là tại Á châu như
Nhật, Trung Hoa.. với những bài thơ, bức họa và
có những ngày Lễ Hội ngắm đom đóm. Tại Hoa Kỳ,
đom đóm từng là ‘nhân vật’ trong phim hoạt họa..
A-
Nhật
Đom đóm
chiếm một vị trí riêng trong Văn Hóa Nhật, biểu
tượng không chỉ một Tình yêu say đắm (amour
passioné), nồng cháy nhưng phù du (éphémère), mà
còn là mối dây liên hệ với người đã khuất. Đom
đóm thường được xem như linh hồn của những vị tổ
tiên, tái sinh để về thăm viếng con cháu..
Đom đóm có tên Nhật là hotaru,
Tên Hotaru, xuất hiện đầu tiên trong Sách sử Nhật Nihon-Shoki (viết năm
720 Tây lịch). Đom đóm được gọi theo “kanji” (chữ
Hán-Nhật) là Huỳnh , từ Triều đại Heian, Nhật
(784-1185 Tây lịch). Có giả thuyết về cái tên
này: ‘ho’ có thể do gốc tiếng Hán, ’Hỏa
= lửa’ và ‘taru’ do từ chữ ‘tare’=
treo ngược xuống; có thể do người dân quê Nhật
cho rằng, đom đóm chiếu sáng khi bay ngược đầu ?
Lịch
sử Nhật ghi lại Cuộc chiến đẫm máu Genpei (1180)
giữa hai Sứ quân Taira và Minamoto. Trận đánh bi
tráng nhất diễn ra tại Sông Uji. Anh linh của
các chiến sĩ (samurai) tử trận được tin tưởng là
đã biến thành đom đóm. Tên Genji fireflies được
đặt cho loài đom đóm to, vì Sứ quân Genji là
người thắng trận.
Đom đóm
chỉ thật sự đi vào Văn Hóa Nhật từ đầu Thế kỷ
10, và sau đó trở thành nguồn cảm hứng cho các
Họa sĩ và Văn Thi sĩ Nhật:
Trước Thời
Heian, tuy người Nhật từng biết ánh sáng lập lòe
của đom đóm nhưng họ hầu như không chú ý.
Sự kiện
dùng ánh sáng của đom đóm được kể trong tiểu
thuyết Utsuho Monogatari, kể về một vị
hoàng đế si tình, muốn nhìn mặt nàng cung phi
yêu dấu lần cuối, đã cho bắt và thả đom đóm cho
bay đầy phòng. Ý tưởng này đã được viết lại
trong
* Tác phẩm cổ
điển “le dit du Genji (The tales of Genji) (Genji
monogatari) của bà Murasaki Shikibu,
viết năm 1010, được xem là tập truyện cổ nhất
của Nhật. Tập truyện kể về cuộc đời của Ông
Hoàng Hikaru Genji (Thời Heian) mô tả những tình
sử, mưu toan chính trị, cùng các hiện tượng tâm
linh và siêu thực.. xảy ra trong triều. Tác
phẩm được đánh giá cao về văn chương Nhật, về
tâm lý các nhân vật và giúp hiểu biết thêm về
sinh hoạt của giới thượng lưu thời Heian.
le dit du Genji
Các Nhà
thơ, thời Heian, không có cảm hứng với đom đóm!
* Nữ thi sĩ
Izumi Shikibu (~ năm 1000), biểu lộ tình yêu của
mình, nhìn đom đóm như anh linh của chồng về bay
quanh.
Cảm hứng
với đom đóm tại Nhật chỉ bùng phát từ Thời đại
Edo (thế kỷ 17), khi có phong trào bắt đom đóm (hotafu-gari)
thi đua trong mùa Hè như một môn giải trí quý
phái!
Tại Kinh
đô Kyoto, cuộc thi hotaru-gari được tổ chức hằng
năm tại Khu vực thánh địa của ngôi đền Thiền
tông Kamigamo, và săn bắt đom đóm trở thành một
’mốt’ thời thượng vào cuối thế kỷ 17. Cho đến
thời Minh Trị (1868), bắt đom đóm là sinh hoạt
rất quen thuộc tại các vùng ngoại ô Edo (nay là
Tokyo) và Osaka. Dân cư quanh vùng đã rất thích
thú với trò chơi giải trí thi bắt đom đóm:
Những phụ
nữ cầm các quạt tròn to (uchiwa), đập đom đóm
cho rơi xuống đất và nhặt bắt các con còn sống
bỏ vào lồng. Các cuộc săn bắt đom đóm thường tổ
chức tại vùng ruộng lúa hay vùng mương có nước
chảy chậm.
Dân quê
Nhật phân biệt được ba loài đom đóm : genji thích
nước lưu thông ; heike thích nơi ruộng
lúa, nước tù và hime, bay là là sát mặt
đất.
Tranh Koboreguchi của Utagawa Yoshiyuki
Một bài đồng
giao Nhật, ca hát khi bắt đom đóm, có những câu:
“Ô, ô,
venez à nous les lucioles / L’eau est douce ici
/ Mais amère là bas..
Ô
, ô , venez à nous, les lucioles… Các nhà thơ
Haiku cũng có nhiều tuyệt tác về Đom đóm:
Thơ Haiku 1
Xin giới thiệu thêm một bài “Haiku”
cận đại, tiếng Anh do một Thi nhân Việt:
Thơ Haiku 2
Với người
Nhật ngày nay, đom đóm không còn là những bí ẩn
huyền thoại, nhưng họ vẫn ‘mê’ và ‘bảo vệ’ đom
đóm’ như một sinh vật cần thiết cho môi sinh.
Giới phim
ảnh Nhật có bộ phim hoạt họa nổi tiếng “Grave
of the Fireflies” = Hotaru no Haka (1988),
thực hiện dựa theo tiểu thuyết cùng tên của
Akiyuki Nosaka (1967). Nosaka viết tập sách như
một bản tự thuật, nhận xét về những thảm kịch
gây ra do chiến tranh cho dân Nhật. Bộ phim bị
nhiều nhà phê bình cho là có tính cách ‘chống
chiến tranh’.
Đom đóm
trong phim biểu tượng cho nhiều chủ đề như linh
hồn của những đứa bé đã khuất, của các thành phố
bị thiêu rụi, quân đội Nhật và bộ máy chiến
tranh.. ; cuối cùng là sự tái sinh do quá trình
tự nhiên.
Bộ phim đoạt
được nhiều giải thưởng tại các Kỳ Liên hoan Phim
ảnh Thế giới như Blue Ribbon Awards (1989) ;
Chicago International Children’s Film Festival
(1994).
Tranh
quảng cáo nguyên thủy (1988)
Truyền hình
Nhật đã thực hiện bộ phim mới (2005), do các tài
tử đóng, trình chiếu tháng 11 năm 2005, để kỷ
niệm ngày chấm dứt Thế chiến 2, chủ đề tập trung
vào 2 nhân vật Seita và Setsuko.. Năm 2008, có
thêm một ấn bản hội họa mới..
Phim
2005 do tài tử đóng
Ngày Lễ hội
đom đóm (hotaru matsuri), được tổ chức thành
những Ngày du lịch tại Nhật. Ngay tại Tokyo,
Khách sạn Chinzanso, mỗi năm trong khoảng giữa
tháng 5 đến đầu tháng 7, có một show biểu diễn
thả đom đóm nuôi, bay lên từ vòi phun nước ngầm
xây dựng dưới đất. Khách du lịch vừa xem đom đóm
vừa thưởng thức món ăn Nhật.
Cơ quan
Du lịch Nhật đưa ra 8 địa điểm để Du khách có
thể tham dự Lễ hội Ngắm đom đóm như Tsukiyono
Village, Gunma ; Roman-no Mori Kyowakoku,
Chiba..
* Vài
bức tranh đom đóm nổi tiếng tại các Viện bảo
tàng:
Musée des
Beaux-Arts de Philadelphie có trưng bày bức
tranh Ujigawa Hotaru-garino Zu = Bắt
đom đóm bên sông Uji, vẽ trên quạt (Shokoku
Meisho), năm 1836, do Họa sĩ Utagawa Hiroshige (hình
dưới).
Tranh Ujigawa
Hai bức tranh nổi tiếng khác (theo Wikipedia):
1- Firefly, a sign of Summer của Uemura Shoen
(1913).
Huỳnh
hỏa trùng (Huỳnh, viết gọn), còn những tên
khác như đan điểu; hỏa trùng nhi
Văn
hóa Trung Hoa cũng có những đặc điểm riêng
về Đom đóm, ngoài những bài thơ Đường. đặc
sắc nhất có lẽ là Ngày Lễ hội Đom đóm của
Tàu, được người Tây phương gọi là Chinese
Valentine Day?
Với
người Tàu, đom đóm tượng trưng cho sự may
mắn, thịnh vượng, lãng mạn và thành công.
Đom đóm tượng trưng cho sự hiếu học, chuyên
cần ‘dùi mài kinh sử’..
Chuyện
dùng đom đóm chiếu sáng để học được kể lại,
xưa nhất là truyền thuyết về Học giả Chè Yin
(Xa Dân), thế kỷ thứ 4, đã bắt đom đóm, đựng
trong túi làm bằng vải mùng để làm đèn đọc
sách!
* Đom
đóm trong Thơ Tàu:
Nhiều nhà thơ Tàu đã
có những bài viết về Đom đóm:
1-Thi
hào Bạch cư Dị = Bai Juyi (772-846)
có bài:
* Nhàn
tịch, có những câu..
.. “Nhất thanh thảo thiền yết / Sổ điểm
thanh huỳnh đô..”.. (Tiếng ve kêu vừa
dứt / Mấy con đom đóm xanh đã bay quanh).
Cụ
Trần Trọng Kim dịch:
“Đêm nhàn; Tiếng ve kêu sớm đã im / Mấy con
đom đóm ban đêm lượn vòng..”
2- Thi
hào Đỗ Phủ = Du Fu (712-770) có
rất nhiều bài thơ về Đom đóm:
1-
Huỳnh hỏa
Bài thơ này đã được ông Song Thao ghi lại
cùng bản dịch được ông chọn là bản của
Nhượng Tống (xin đọc trong ‘link’ nơi đầu
bài).
2-
Kiến huỳnh hỏa (759)
“ Vi
sơn thu dạ huỳnh hỏa phi / Liên sơ xảo
nhập tọa nhân y
Hốt kinh ốc lý cầm thư lãnh / Phục loạn
thiềm biên tinh tú hy /
Khước nhiễu tinh lan thiêm cá cá / Ngẫu
kinh hoa nhị lộng huy huy/
Thương giang bạch phát sầu khan nhữ / Lại
tuế như kim qui vị quy?
Bài thơ được nhiều người dịch, trong đó có
cả Cụ Trần Trọng Kim..
TMQ xin
chọn và giới thiệu bản dịch của Nhà thơ (đồng
môn) Hải Đà:
Thảng
thốt đàn thơ tê tái lạnh / Sững sờ sao rụng
loạn kinh hồn
Lanh
quanh phố thị vờn thơ thẩn / Luẩn quẩn phồn
hoa lượn chập chờn
Tóc
bạc phơ phơ sầu cô lý / Cảnh này năm đến đã
về thôn?
3-
Quyện dạ (Đêm mệt mỏi) (763)
Xin
trích vài câu, cùng lời dịch nghĩa:
.. /
Hy tinh sạ hữu vô / Ám phi huỳnh tự chiếu/..
(Trời
ít sao trông trong quang / Đom đóm bay lập
lòe, trong bóng đêm).
Bài
thơ này được dịch sang tiếng Anh: “Restless
Night” và 2 câu dẫn trên thành:
“Stars suddenly there, sparse, next aren’t
/Fireflies in dark flight flash. Waking..”
4- Tân thu(bài
này có tác giả ghi là của Tôn Cận? đời Tống)
Xin ghi 2 câu cùng lời dịch của Nhà thơ Hải
Đà: “Thiền thanh đoạn tục bi tàn
nguyệt / Huỳnh diễm cao đê chiếu mộ không..”
Tiếng ve
dứt, nối xót thương trăng tàn / Lửa đom đóm
thấp cao lập lòe trong bóng đêm.
Nhà thơ Hải
Đà :
“Nức
nở ve kêu thương nguyệt úa / Não nùng đom
đóm khóc chiều ngây”
* Đom
đóm ngày Lễ hội Tình yêu
Ngày Thất
Tịch, của Văn Hóa Phương Đông (Trung
Hoa, Nhật, Hàn và Việt Nam) được Phương Tây
gọi là ‘Chinese Valentine’s Day ” Việt Nam
gọi là Tết Ngâu.. Ngày Lễ được tổ chức vào
ngày 7 tháng 7 Âm lịch. Hàn quốc gọi là lễ
Chilseok; Nhật là Lễ hội Tanabata (Star
Festival).
Tết
Ngâu, với ý nghĩa là ngày hội ngộ của Đôi
vợ chồng Ngưu Lang, Chức Nữ (hai sao Ngưu và
sao Chức phân cách bởi dải Ngân Hà; chỉ đến
đêm 7 tháng 7 dải Ngân Hà mất bóng và có đàn
‘ô thước’ bắc cầu cho Ngưu, Chức được gặp
nhau), Tanabata của Nhật là ngày hội ngộ của
Orihime (sao Vega) và Hikoboshi (sao Altair)
ngăn cách bởi Ngân Hà (Milky Way).
Tại Tàu
và Taiwan, dịp lễ này lại là đại họa cho Đom
đóm!!.
Hàng
năm khi, vào mùa Hè, Ngày Thất tịch = Qixi, càng
đến gần thì ‘việc kinh doanh đom đóm tại Tàu
càng thêm chộn rộn! Đom đóm được buôn bán
qua các Cơ sở ‘online’. Con số đom đóm bán
trong năm nay có thể lên đến trên 20 triệu
con !
37
e-shop trên mạng e-commerce (taobao.com),
chuyên bán đom đóm sống, qua mạng; 17 cơ
sở đã có những chuyển khoản bán hàng trên 50
ngàn lần/ngày . Mỗi bình đựng 55 con
đom đóm sống, được biểu thị cho thông điệp.. “I
love you”.
Những đôi tình nhân Tàu mua và gửi
tặng nhau (thay cho chocolat + trái tim).
Mỗi con đom đóm được bán với giá 5 yuan (khoảng
0.78 USD?)
Tặng phẩm ngày Thất tịch
Năm 2016,
mạng buôn bán Alibaba bán đến 17.4 triệu con đom
đóm! Doanh thu đến 7 triệu yuan. Buôn Bán Đom
đóm bắt ngoài thiên nhiên kiểu Tàu này đã làm
đom đóm Quảng Tây và nhiều vùng khác tại Tàu..
gần như bị tận diệt!
C-Văn
hóa Việt và Đom đóm
Ông Song Thao đã chứng minh văn
hóa ‘truyền thuyết’ của Việt Nam ngày
xưa và ngay cả ngày nay (2025) về Đom đóm!
* Truyền
thuyết bắt đom đóm làm đèn, để trau dồi kinh sử
của các Vị ‘Tiến sĩ’, Trạng Nguyên thời xưa như
Nguyễn Hiền, Bùi Xương Trạch, Nguyễn Huy Tốn,
Mạc Đỉnh Chi.. đều là ‘huyền thoại’ ?
* Chuyện tào
lao, bịa đặt về học bằng đèn đom đóm của các Nhà
lãnh đạo CHXNCN Việt Nam như Vương Đình Huệ (chủ
tịch quốc hội, bị buộc về vườn), Trần Đại Quang
(cựu chủ tịch nước, đột tử) còn ‘ly kỳ’ và tào
lao xịt bộp hơn vì đến thế kỷ 20, dù có đèn dầu,
các ông này vẫn học hành bằng bắt đom đóm bỏ vào
vỏ trứng, vào quả cà rỗng.. để làm đèn !
Theo ước tính
của “saigoneer.com” thì
cần xấp xỉ 833 ngàn con đom đóm, cùng sáng một
lúc, để đạt được độ sáng trung bình của một bóng
đèn LED (500 lumens)!
Ông Song Thao
có trích dẫn một đoạn viết của ông Trân Văn về
vụ đèn này.
Có thể đọc: “Chuyện
từ Việt Nam: Đom đóm “ (Trân Văn) (Trân,
không dấu)
Nền văn hóa
nông nghiệp của Việt Nam đặt đom đóm vào vị trí
của một côn trùng báo hiệu cho một chu trình tái
sinh, đom đóm xuất hiện cùng với các cơn mưa rào
đầu mùa : Thời gian để vỡ đất ruộng sửa soạn cho
mùa trồng trọt sắp đến.. Câu ca dao nông nghiệp:
Về văn
chương, thơ nhạc, xin mời đọc bài của ông Song
Thao, để thưởng thức các bài thơ “Đom đóm” của
Thi sĩ Trần Mộng Tú, Phạm Thiên Thư..; Bài nhạc
“Đom đóm’ của Nhạc sĩ Nguyễn văn Đông (dùng tên
Phượng Linh)..
The
Princess and the Frog là tên của một bộ
phim ca nhạc, hoạt họa của Công ty Walt Disney
sản xuất và trình chiếu vào năm 2009.
Một trong
những nhân vật trong phim là Chú đom đóm Ray,
một đom đóm ‘cajun’ (nhà quê Louisiana) say mê
Nàng Sao đêm Evangeline, mà Ray cho là một Cô
đom đóm! Khi biết Evangeline là một ngôi sao,
Ray đã quyết tâm đi tìm Nàng. Ray, tốt bụng sau
đó đã bị con người độc ác giết chết.. Bạn bè và
đám đom đóm cùng nhau tổ chức tang lễ, theo ước
nguyện của Ray, họ để xác Ray trên chiếc lá và
thả xuống dòng nước trong veo có phản chiếu ánh
sao. Ước nguyện của Ray là gặp được Nàng
Evangeline! Điều kỳ diệu xảy ra khi chiếc lá chở
Ray, trôi theo dòng nước, chạm vào bóng sao:
ngay khoảnh khắc đó, có một ngôi sao mới tỏa
sáng cạnh sao Evangeline, cùng với các vì sao
khác, phải chăng đó là ngôi sao Ray đã đến được
với Evangeline?
Ray
đã đến được với Evangeline?
Tác giả Thu
Nguyệt trong ‘Đom đóm Ngôi sao” trên ‘Đạo Phật
Ngày Nay’, đã đưa ra một nhận định đầy thiền
tính.
“Tình
yêu kỳ diệu, thiêng liêng vượt ra ngoài giới hạn
bình thường của thế giới, đã đưa một chú đom đóm
xấu xí, nhỏ bé, đốm lửa li ti, đến một chân
trời khác.. Vượt khỏi thân phận thấp kém để
thành một ngôi sao tỏa sáng..”
“ Một con
đom đóm yêu một ngôi sao, vấn đề ở đây không chỉ
là một tình yêu không giới hạn, nhưng còn là một
thông điệp về tư tưởng vượt
thoát.”
Một
ngôi sao trên trời trong vũ trụ bao la.. có thể
là một con đom đóm chăng?
Chàng Ray
Chàng Ray
xấu xí nhưng mơ tưởng Ngôi sao Evangeline.
